پاي،پاي،ءومىر!
وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى.
تيارسىڭ-اۋ قۋانىشتى كۇلكىنى.
ءومىر دەگەن_ءبىر جارىق ەتكەن نايزاعاي،
ءومىر دەگەن_كوك اسپاننىڭ كۇركىرى.
پاي،پاي ءومىر
وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى!
بولماعانداي، جۇرمەگەندەي سەندە ءبىز،
كەتەمىز-اۋ،ءاي،كەتەمىز...پەندەمىز.
ۇرپاقتارعا بەرەمىز دە كەزەكتى
ءبىز كەتەمىز،كەتۋ ءۇشىن كەلگەمىز.
ءومىر دەگەن_ بۇيىم ەمەس قولداعى
ءومىر دەيتىن_ۇلى بەكەت جولداعى.
قانىڭ كەۋىپ قاتالاعان كەزىڭدە
سۋسىنىڭدى قاندىرساڭ ءبىر بولعانى.
مىنا كۇن دە،مىنا اسپان دا، دالا اناۋ،
ءبارى بىزدەن، ءبارى بىزدەن قالادى-اۋ!
ءومىر دەيتىن _تاعاتسىز ءبىر قوزعالىس،
ءومىر دەيتىن_ولەمىن دەپ قاراماۋ.
مۇقاعاليدىڭ كۇندەلىگى
«عاسىر اقىنى» اتانعان مۇقاعالي ماقاتايەۆ وز كۇندەلىگىندە جەكە باسىنا عانا قاتىستى كۇيبەڭ تىرشىلىكتى ايتپايدى. قازاق ادەبيەتىنە، قوعامعا، جالپى، ادامزات بالاسىنا ورتاق ماسەلەلەردى قوزعايدى. ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن، كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىرادى. نە جازسا دا جان-تانىمەن بەرىلە جازادى. ول جازبالاردان اقىننىڭ اق جۇرەگى، اسقاق رۋحى، كىرشىكسىز تازا پەيىلى، ادامي قادىر-قاسيەتى كورىنىپ تۇرادى. قۋانعانىن دا، كەيىگەنىن دە جاسىرمايدى. اعىنان اقتارىلا سالادى. ءوزىنىڭ بولاشاق وقىرماندارىنا سىر ايتادى.
«مەنىڭ قىمباتتى دوستارىم! ەگەر ءسىزدەر شىنىمەن مەنىڭ ءومىر بايانىمدى، تۆورچەستۆومدى زەرتتەگەن بولساڭىزدار، وندا مەن نە جازسام، سونىڭ ءبارىن تۇگەل وقىپ شىعۋدى ۇمىتپاعايسىزدار. مەنى ءوز ولەڭدەرىمنەن ءبولىپ قاراماۋلارىڭىزدى وتىنەم. ەستەرىڭىزدە بولسىن، مەنىڭ ولەڭىم جەكە تۇرعانىندا تۇك تە ەمەس. بىرىكتىرىپ قاراعاندا، ول پوەما ىسپەتتى. باسى جانە اياعى بار. ول كەيدە كۇلىمدەگەن، كەيدە تۇڭىلگەن جانىمنىڭ داۋىسىنداي» دەپ ءوزىنىڭ سۇيىكتى مۋزاسىنا مىنەزدەمە بەرەدى.
ءومىردىڭ ءوزى قۋانىش پەن قايعىدان، سۇيىنۋ مەن كۇيىنۋدەن، عاجاپ پەن ازاپتان تۇرادى. بۇل - بارلىق ادامزات بالاسىنا ورتاق تاعدىر. ال ەگەر عۇمىرىڭىز تەك قيىنشىلىقتان، جوقشىلىقتان تۇرسا شە؟... مۇقاعالي بۇل ساۋالعا دا جاۋاپ بەرىپ قويىپتى: «وزىمە ءبىر جاڭا ەكى كوستيۋم الىپ كيمەي-اق ءولىپ كەتۋ (قۇداي ونىڭ بەتىن ارى قىلسىن) قانداي ايانىشتى. جەتىسپەۋشىلىكتە تۋىپ جانە ۇنەمى جەتىسپەۋشىلىكتە ءومىر ءسۇرۋ قانداي وكىنىشتى؟! ەگەر بالا، بوزبالا كەزىمدى ەسىمە السام، سۇمدىق ۇرەيلەنەم، قاتتى جابىرلەنەم... سانامدا تيتىمدەي ءبىر قۋانىشتىڭ ءىزىن قالدىرعان، ەڭ قۇرىسا، ءبىر كۇنىمدى ەسىمە تۇسىرە المايمىن. مەن بۇل جارىق دۇنيەگە كەلگەلى مىنە، قىرىق ءتورتىنشى جىلعا اياق باسىپ بارادى ەكەن، بار ءومىرىمنىڭ قور، جيىركەنىشتى بولىپ كورىنەتىنى سونشالىق، كەيدە ءبارىن ءوز ىرقىممەن-اق قيىپ كەتە سالعىم كەلەدى...»
بۇل ءسوزدى اقىن 1975-جىلى، ياعني ەل تىنىش، جۇرت امان زاماندا جازىپتى. سوندا قازىر: «مەن مۇقاعاليمەن بىرگە ءجۇردىم. ارامىزدان قىل وتپەيتىن دوس بولدىق» دەيتىن «جاناشىرلارى» قايدا قالعان؟ ءبىر قىزمەت تاۋىپ بەرە الماعاندارى نەسى؟ جارايدى، قول ۇشىن سوزباي-اق قويسىن. ءبىراق اقىننىڭ ەركىن ءومىر سۇرۋىنە نەگە كەدەرگى بولدى؟ ول تۋرالى جانى نازىك اقىن بىلاي دەيدى:
«بىلگەندەرىن ىستەپ باعۋدا. نە جازا بار، ءبارىن قولدانۋدا. ميليتسياعا دا بىرنەشە رەت تاپسىردى. ەندى قاماتپاق ويلارى. كولەڭكەمنەن قورقاتىن حالگە جەتكىزدى. ميليتسيا قاشان كەلىپ، قاشان الىپ كەتەر دەگەن قاۋىپتەمىن. انەۋ كۇنى ميليتسيادا اسىلىپ ولمەك تە بولدىم، بالالارىمدى قيمادىم. موينىما تۇزاق سالىپ، ءسال تۇردىم دا ويلاندىم...بۇل حالگە دە جەتكىزدى. سونشاما نە ىستەپ قويدىم بۇلارعا؟! سەبەپسىز ادام ولمەيدى... و، نە دەگەن قيىن ۋاقىتتا ومىرگە كەلەمىز، باۋىرىم...»
بۇل جولداردى باۋىر ەتىڭىز ەزىلمەي وقي المايسىز. سوندا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» زاماندا ونى وسىنداي حالگە جەتكىزەتىندەي ولاردى كىم زورلادى؟ تاعى دا ستالين مەن گولوتشەكين بە؟ ولاردىڭ سۇيەگى قۋراپ كەتكەن كەزى ەدى عوي. جارايدى، 1937-جىل جالا جابۋعا ماجبۇرلەدى. ايتپەسە كۇنىڭ قاراڭ. ال 1975-جىلى ەشكىم مىلتىق كەزەنگەن جوق قوي. ادام جامانشىلىقتىڭ ءبارىن زاماننان كورەدى. زاماندى جاساپ وتىرعان ءوزىمىز، ياعني ادام ەكەنىن تۇسىنە المايمىز. تۇسىنگىمىز دە كەلمەيدى. سوندا ءبىز بۇل داۋىردىڭ ءدارىسىن قاشان تەرەڭ تۇسىنەمىز؟ ءبىزدىڭ ارامىزدا تايقى ماڭدايلى تاعدىرلار جۇرگەن جوق پا؟ كۇنى ەرتەڭ ولاردىڭ دا جازبالارىن وقىپ، كوڭىلىمىز سەڭدەي بۇزىلىپ جۇرمەسىن. «تالانتتى قاشاندا تىرىسىندە باعالايىق!».
ەرماحان شايحى ۇلى
تۇرلەنەسىڭ
جوعالتقان جانداي بولىپ بىردەمەسن،
كەي_كەيدە سەن بىرعاجاپ تۇرگە ەنەسڭ،
باسىدى بىيك ۇستا باۋرىم مەنىڭ،
بىرەۋلەر ەسەڭگىرەپ جۇردەمەسىن.
قاپىدا جوعالتقانداي باراسىلىن،
نەگە سەن مۇڭاياسىڭ قاراشىىعىم؟
اراسىندا قازاقتىڭ بالاسىنڭ،
بارشىعار سەنىڭدە بىرجان اشىرىڭ.
ايتقان سوز بەرگەن سەرتىتەن اينىماسىم،
نەگەسەن مۇڭاياسىڭ قايعىراسىڭ،
ەڭسەڭدى كوتەرىپ جۇر ەركەم مەنىڭ،
بارڭىنان بويىڭداعى ايرىلاسىڭ.
سىرت كوزگە سىر الدىرما،سىر الدىرما،
سەنىڭدە ءبىر باقىتىڭ تۇر الدىڭدا،
باسسىڭا مۇڭ اكەلىپ سەنى شاققان،
زار ۋقايتار بىركۇن جىلانىنڭ دا.
اۋرۋداي سۇيرەتكەن قۇردەنەسىن،
كەي_كەيدە سەن بىرسۇمدىق تۇرگە ەنەسىڭ،
ءوزىڭدى -ءوزىڭ قامشلاي،شيراق ۇستا،
تۇرلەنەسىڭ باۋىرىم گۇلدەنەسىڭ!!!
شىندىق تۋرالى
شىندىق كوزگە شۇقيدى قاشانناندا،
شىبىن جانىم شىندىقتان قاشا العانبا،
ار _اقيقات ۇكىمى جاسالعاندا،
قولعاتۇرار نوقتاسىز اساۋلاردا.
قولعاتۇرار قۋلاردا ،زۇلمداردا،
ات جالىنان مل تاپقان جىلمداردا،
ارامزانى ۇرىنى جۇلىپ تۇسپەي،
اقىيقاتىڭ الماسى سۋىنعانبا.
شىندىق دەگەن _شىمىلدىق بىرەۋلەرگە،
قالقا قىلىپ شىندىقتى جۇرەر پەندە،
شىمىلدىعىن شىندىق كەپ جۇلىپ السا،
شىبىن ۇشىپ شىرقىراپ كىرەر جەرگە.
كۇن بۇگىن كۇرەڭىتىپ
كۇن بۇگىن تۇرىپ الدى كۇرەڭىتىپ،
شىركىننىڭ اشىلمايدى رەڭى تۇك.
...كۇرەڭىتكەن اۋىلدىڭ سىرىت جاعىندا،
مەنى دە وتىر ما ەكەن بىرەۋ كۇتىپ.
كۇن سىياقتى ول داعى كۇرەڭىتىپ.
كىم كۇتسىن ،كىم جوقتاسىن وندا مەنى،
كۇتەتىن ءبىر ماحابات بولعان ەدى.
كۇتە كۇتە كۇدەرىن ۇزگەن شىعار،
كۇرەڭىتكەن مىنا كۇن سول ما تەگى؟!
بۇل كۇندە جوق_ اجەلەر اتالارىم،
كىم كۇتسىن،كىمنەن بارىپ باتا الامىن.
كىم سەيىلتسىن كوڭىلدى قاپاداعى،
كىمگە كەرەك "دارەجەم"،اتاق-ارىم؟!
ءمانساپ،اتاق،دارەجە؟!
قايدان بولسىن،
الدە قاشان جىعىلعان سايران-قوسىم.
ارسالاڭداپ الدىمنان شىعاتۇعىن،
قىردا جاتىر قىيماسىم،قايىران دوسىم.
...كۇن بۇگىن كۇرەڭىتىپ تۇرىپ الدى،
كوڭىلىم كۇنگە قاراپ قۇبىلادى .
اياماساڭ اياما!ەندى مەندە
الىنباعان نە اكەڭنىڭ قۇنى قالدى!؟
سەن مەنىڭ
سەن مىنا -جانارىمنىڭ ىشىندەسىڭ،
جاناردىڭ بىلەسىڭ عوي كىشىرمەسىن.
ىشندە جانارىڭنىڭ ساقتا مەنى،
بىرەۋلەر كولەڭكەسىىن تۇسىرمەسىن !
سەن مەنىڭ _مىنا تىلسىم كەۋدەمدەسىڭ،
بىلەسىڭ ،كەۋدەمە ەشكىم تەڭ كەلمەسىن.
كەۋدەڭە-زىندانىڭا سالىپ ساقتا،
بىرەۋلەر كوكبار قىلىپ وڭگەرمەسىن!
سەن مىنا -تىلمدەسىڭ،ۇنىمدەسىڭ،
بىلەسىڭ عوي ،ءتىلىمنىڭ بۇلىنبەسىن.
سەن مەنى ۇنىڭە قوس،تىلڭە قوس ،
ءۇنىم ءوشىپ،ۇشكىر تىل تىلىنبەسىن!
سەن مىنا-مەنىڭ الىپ باسىمداسىڭ،
بىلەسىڭ،ەشكىمدە ونى باسىنباسىن.
سەن مەنى وز باسىڭمەن بىرگە قورعا،
بىرەۋلەر زۇلىمدىعىن اسىرماسىن !
سەن- مەنىڭ مىيمداسىڭ!
بىلەسىڭ،مىيىم جاتقا بۇيىرماسىن،
مىيڭنىڭ بىر جەرىنە جاسىر مەنى،
قيىلسىن ءومىر سولاي...قيىلعاسىن!...
ساناۋلى كۇن،ساناۋلى اي،ساناۋلى جىل،
ساناي جۇرىپ سامايلار اعاردى كىل،
ۋاقتتى نە پايدا ساناعاننان،
الاتۇعىن ومىردە باعاڭدى بىل.
قانشا كۇنىڭ ساناپ كور تەككە كەتتى،
قانشا جاندى ساناپ كور وكپەلەتتڭ،
ادامدىقتان اداسىپ قانشاما رەت،
قانشاما رەت اۋىتقىپ شەتككە كەتتىڭ؟
قانشا جۇرەك تۇبىندە تۇراق تەپتىڭ،
قانشا جاننىڭ جۇزىنە شۋاق سەپتىڭ؟
قانشاما رەت قۋانىپ باردىڭ-داعى،
قانشا جاننىڭ الدىنان جىلاپ كەتتڭ.
ال قانەكەي ساناپ كور ساناعىشىم،
سارقىلماستان تۇرعاندا سانا كۇشىڭ،
نە جاقسىلىق كورسەتتى ادام ساعان؟
نە جاقسىلىق جاسادىڭ ادام ءۇشىن؟
تاۋدا ءوستىم
تايسالماي باسىپ تاستارىن،
القىنباي اسىپ اسقارىن.
قۇزدارىنا شىعىپ،قومدانىپ،
ىلدىين تومەن تاستادىم.
توبەمدى كوككە جەتكىزدىم،
توسىنە شىقتىم كوپ قۇزدىڭ.
قورقىتپ بۋرا بۇلتتاردى،
قوينىما ءاتىر سەپكىزدىم.
تالايدا تالاي شىڭدى استىم،
تاستاعى گۇلمەن مۇڭداستىم.
قاراعايلارمەن قۇرداسپىن،
قايىڭدارمەن سىرلاسپىن.
تايسالماي وزىم تاۋدا وستىم،
تالاسار قانە، بارما ەشكىم!!!
قىيىن نە بار؟
مىڭ قۇبىلعان قۋانشتان، دەرتەردەن،
قىيىن نە بار،ادام جانىن زەرتتەۋدەن؟
مەن كەلەمىن وز جانىمدى زەرتتەۋمەن،
بىردە اياز، بىردە جالىن ءورت كەۋدەم.
ارزان نە بار ويناۋ مەنەن كۇلۋدەن،
قىنبات نە بار ادام سىرىن بىلۋدەن؟
مەن اۋرەمىن وز سىرىمدى بىلۋ مەن،
كەشە بۇزىپ، وكىنەمىن بۇگىن مەن،
جىلدارىمدى ەسكە الامىن بۇلىنگەن.
ادامداردىڭ جانى مەننەن جۇرەگىن،
ويلايتىن ەم ،بىر كىسىدەي بىلەمىن...
اجىراتا الماي شۋاق تۇنەگىن ،
تانىعىانعا ماز بولىپپن ىرەڭىن.
ەرتەڭ باسقا، بۇگىن جاقسى كورگەنىم،
وز كوزىمە وزىم،
عاجاپ!
سەنبەدىم.
كەسەركەدەي اۋستىرعان وڭدەرىن،
تۇسىنبەيمىن قىلىعىنا پەندەنىڭ.
جىلدار بويى بىرگە جۇرىپ ءبىر كۇلگەن،
جاقىنىڭنىڭ جات بولارىن كىم بىلگەن.
ادامداردى زەرتتەي الماي جۇرمىن مەن،
ونى زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس ءبىلدىم مەن...
نە ايتام ساعان
نة ايتام جانىم، نة ايتام ساعان،
كةتة بةردىڭ جولمةنةن شايتان سالعان
قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق،
قيىن ةكةن قوسىلۋدى قايتا اڭساعان
سةن كةتتىڭ قادىرىمة جةتپةي مةنىڭ،
شىن سۇيسةڭ كۇدةر ءۇزىپ كةتپةيدى ةدىڭ،
سول كةزدة كوز الدىمدا قالعانى تةك،
ۇستىڭدة جةلبىرةگةن كوك كويلةگىڭ،
سونىمةن سةن دة كةتتىڭ، مةن دة كةتتىم
ويران اسىر كوڭىلدى جوندةمةك كىم؟
كىمدى سۇيسةڭ، ونى سۇي باقىتتى بول
ءبىراق مةنىڭ سۇيگةنىم سةن دةمةكپىن
