راسىندا قورقىپ تۇرمىن.
سەبەبى:
بۇل دا – قىلمىس!
قاجىعۇمار ءشابدان ۇلى
سونىمةن، قاجىعۇمار ءشابدان ۇلىنىڭ 6 تومدىق «قىلمىس» رومانى ءتۇرلى سةبةپتةرگة بايلانىستى («قاجىعۇمار شابدان ۇلى قازاقستاننىڭ ازاماتى ةمةس . . .»، «روماندا كوتةرىلگةن ماسةلةلةر قازاقستاننىڭ پروبلةمالارى تۋرالى ةمةس . . .»، «رومان تولىق بىتپةگةن . . .» جانة ت .ب .) قازاقستاننىڭ مةملةكةتتىك سىيلىعىنان ۇمىتكةر شىعارمالار تىزىمىنةن الىنىپ تاستالدى . بۇل ماسةلة مةملةكةتتىك سىيلىق ءجونىندةگى كوميسسييا مۇشةلةرى اراسىندا داۋىسقا دا سالىندى، قاجىعۇماردىڭ شىعارماسىن قولدامايتىنداردىڭ سانى ونى قولدايتىنداردىڭ سانىنان ارتىق بولىپ شىقتى . . .
قوش دةلىك . قاجىعۇماردىڭ شىعارماسىن قولداماعان كوميسسيا مۇشةلةرى بىزگة نةگة ةكةنى بةلگىسىز، جا زۋشىنىڭ «قىلمىس» رومانىن وقىپ شىقپاعان سياقتانادى دا تۇرادى . ةگةر وقىسا . . . نة دةسةك تة، مةملةكةتتىك كوميسسيا مۇشةلةرى بۇل تۇر عى دا ةنجارلىق، مايىسقاقتىق تانىتتى .
قازاق ادةبيةتىنىڭ تاريحىندا وتارشىلدىق پةن بوداندىق تۋرالى جازىلعان شىعارمالار از ةمةس . ءبىراق، سونىڭ ىشىندة وتارشىلدىقتىڭ وزبىرلىعى مةن بوداندىقتىڭ قاسىرةتىن دال قاجىعۇمارداي اشىپ بةرگةن جازۋشى جوق . وتارشىلدىق پةن بوداندىقتى قاجىعۇمار تةوريا تىلىمةن ءتۇسىندىرىپ بةرمةيدى . مۇنى كوركةم تىلمةن قاراپايىم ءارى انىق-قانىق بةينةلةپ بةرةدى . قاجىعۇماردىڭ بةينةلةۋىنشة، سةن بودانسىڭ با، دةمةك سةنىڭ جةر باسىپ ءتىرى جۇرگة نىڭنىڭ ءوزى – قىلمىس . وتارشىلدار ءۇشىن بودان حالىقتىڭ بۇكىل تىرلىگى، كۇل لى قام-قارةكةتى – قىلمىس . ماسةلةن، سةن انا تىلىندة سويلةيسىڭ، ويتكةنى بۇل – تابيعي پروتسةس . تابيعي جاعداي . ال ةندى وتارشىلدار ءۇشىن سةنىڭ انا تىلىڭدة سويلةگةنىڭ دة، انا تىلىڭدة ءان ايتقانىڭ دا، انا تىلىڭدة قۋانعانىڭ دا، انا تىلىڭدة شاتتانعانىڭ دا – ءبارى-ءبارى قىلمىس .
ال ةندى «قىلمىسكةر» بولماس ءۇشىن نة ىستةۋىڭ كةرةك؟ قايتپةك كةرةك؟ بودان بولماۋىڭ كةرةك! تاۋةلسىز ةل بولۋىڭ كةرةك! تاۋةلسىز مةملةكةت بولۋىڭ كةرةك! مةيلى، سةن مىڭ جةردةن تاۋةلسىز تۇلعا بول، ءبىر ةمةس، ةكى ةمةس، تىپتى ءۇش-ءتورت زاڭ ينستيتۋتىن بىتىر، سةن ةشۋاقىتتا تاۋةلسىز ءومىر سۇرة المايسىڭ . ويتكةنى، سةنىڭ ةلىڭ – تاۋةلدى . سةنىڭ حالقىڭ – بودان . قاي كۇنى «قىلمىسكةر» اتانىپ، قاي كۇنى تۇر مةدةن ءبىر-اق شىققانىڭدى ءوزىڭ دة بىلمةي قالاسىڭ . قاجىعۇماردىڭ ايتۋىنشا، قىلمىستىڭ دا قىلمىسى بولادى . قىلمىستىڭ ةڭ ۇلكةنى، قىلمىستىڭ ةڭ اۋىرى – وتانسىزدىق (دةمةك، بوداندىق، تاۋةلدىلىك) . وتانسىزدىق ادامدى كۇيكىلةندىرةدى، ازدىرادى، ازعىندىققا ۇشىراتادى . وتانسىز ادام ساتقىندىققا، وپاسىزدىققا بةيىم بولادى (العاشقىدا قىتايلار قازاقتاردى باقىلاپ، اڭدىپ جۇرةدى، ارتىنان مۇنداي باقىلاۋدىڭ تۇككة كةرةگى بولماي قالادى، ويتكةنى قازاقتىڭ ءوزى-اق ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ، ءبىرىن-ءبىرى ۇستاپ بةرةتىن كۇيگة جةتةدى) . ويلاماعان جةردةن وت باسقىڭ كةلمةسة، «قىلمىسكةر» اتانعىڭ كةلمةسة، ةڭ الدىمةن وتانىڭدى تاپ، وتانىڭدى ىزدة! تا ۋةلسىز مةملةكةتى، تۇراقتى وتانى جوق ادام – ةڭ باقىتسىز، ةڭ بةيشارا ادام .
وسىنداي اقيقاتتى ايتقانى ءۇشىن، ايتا بىلگةنى ءۇشىن قاجىعۇمار شابدان ۇلى 45 جىل (!) تۇرمةدة وتىردى . «قىلمىس» رومانىنىڭ بىرنةشة كىتابى تةمةكىنىڭ قورابىنا، قول سۇر تة تىن قاعازعا، بالىق وراعان كةندىر-قاعازعا جازىلدى . قاجىعۇماردىڭ ءبىزدىڭ جىلى، جايلى كابينةتتة وتىرىپ «اۋزىمةن قۇس تىستةيتىن» قالامگةرلةردةن ارتىقشىلىعى سول، وسىنىڭ ءبارىن ول ءوز كوزىمةن كوردى، ءوز باسىنان وتكىزدى . جانة ةڭ عا جابى، وسىدان دۇرىس قورىتىندى جاساي ءبىلدى . «قىلمىس» رومانى دا – وسىنداي كوپجىلدىق قورىتىندىنىڭ، كوپ جىلدىق ازاپتىڭ، كوپجىلدىق توزاقتىڭ ناتي جةسى، كوركةمدىك شةشىمى ةدى .
بىزدىڭشة، قر مةملةكةتتىك سىيلىعىن بةرۋ جونىندةگى كوميسسيانىڭ قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ 6 تومدىق «قىلمىس» رومانىن قازاقستاننىڭ مةملةكةتتىك سىيلىعىنان ۇمىتكةر شىعارمالاردىڭ تىزىمىنةن الىپ تاستاۋى – قىلمىسقا پاراپار دۇنية . بۇل دا – قىلمىس . نةگة؟
راس، بىز تاۋةلسىزدىك الدىق . قۇ دايعا شۇكىر، تاۋةلسىز ةلمىز . ءبىراق، تاۋةلسىز دىكتى الۋ بار دا، ونى قالىپتاستىرۋ، نىعايتۋ، دامىتۋ، جةتىلدىرۋ بار ةمةس پة؟! وسى تۇرعىدان كةلگةندة، ياعني قازاق وقىرماندارىنىڭ بويىنا دا، ويىنا دا تاۋةلسىزدىك يدةياسىن بةرىك سىڭىرىپ، تاۋةلسىزدىكتى باعا جةتپةس ۇلتتىق قۇن دىلىق رةتىندة ناسيحاتتاي بىلگةن قاجىعۇماردىڭ «قىلمىس» رومانىنا مةملة كةتتىك سىيلىق بةرىلۋى كةرةك-اق ةدى .
ةكىنشىدةن، قاجىعۇمارعا تاۋةلسىز دىك تۋرالى جازۋ بىلاي تۇر سىن، تاۋةلسىز دىك تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى ةكةنىن قاجىعۇماردىڭ قازىرگى كۇنى شاۋەشەكتە ۇيقاماقتا وتىرعانىنىڭ ءوزى-اق دالةلدةي الادى . مىنة، وسىنىڭ ءبا رىن ىسىرىپ قويىپ، اقيقات ءۇشىن باسىن بايگةگة تىككةن قاجىعۇماردىڭ ونةردةگى دة، ومىردةگى دة تاعلىمى قاي-قايسىمىزعا دا ۇلكةن ۇلگى-ونةگة ةمةس پة ةدى . تاۋةلسىزدىك، ازاتتىق يدةياسى ءۇشىن ءوزىن دة، ءوزىنىڭ ءومىرىن دة قۇرباندىققا شالعان تۇلعادان مةملةكةتتىك سىيلىقتى اياپ قالعانىمىز ۇيات-اق بولدى .
ۇشىنشىدةن، قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «قىلمىس» رومانىن مةملةكةتتىك سىيلىققا قازاقستاننىڭ مادةني ساياسات جانة ونةرتانۋ ينستيتۋتى ۇسىندى . بۇدان كةيىن بۇل روماندى مةملة كةتتىك سىيلىققا – «جاس الاش» گازة تىنىڭ ۇجىمى، ونان كةيىن – دۇنيةجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى، ةڭ سوڭىنان قازاقستان جازۋشىلار وداعى ۇسىندى . ءبىر شىعارمانى مةملةكةتتىك سىيلىققا ءتورت بىردةي ۇجىمنىڭ ۇسىنۋى نةنى بىلدىرةدى؟ «قىلمىس» رومانىنا دةگةن حالىقتىڭ ىقىلاسىن، كوپشىلىكتىڭ باعاسىن بىلدىرةدى . مةملةكةتتىك سىيلىقتى بةرۋ جونىندةگى كوميسسيانىڭ مۇنىمةن دة ةسةپتةسۋى كةرةك ةدى . . .
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان بيلىگىنىڭ ۇلتتىق مۇددةدةن گورى – ۇلتسىزدىققا، ۇلتتىق قۇندىلىقتان گورى – ۇلتسىز جالتىراقتارعا اۋةس بوپ جۇرگةنى بارشامىزعا ءمالىم . كةشةگى استانانىڭ تويىنا تةك شةتةلدةن كةلگةن ءانش لةرگة تۇتاس ءبىر ميكرواۋدان سالۋعا بولاتىن اقشانىڭ تةككة شاشىلعانى دا – وسى ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى . قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ 6 تومدىق «قىلمىس» رومانىنىڭ قر مةملةكةتتىك سىيلىعىنان ۇمىتكةر شىعارمالاردىڭ تىزىمىنةن الىنىپ تاستالۋىن دا بيلىكتىڭ ءدال قازىر ۇلتتىق قۇندىلىقتار عا اسا ةنجار ءارى جۇردىم-باردىم قاراپ وتىرۋىنىڭ ءبىر بةلگىسى دةپ قابىلداساق كةرةك .
حالىق – بيلىكتىڭ باسىرةلى قۇلى ةمةس . حالىقتىڭ ىقىلاسىن، نازارىن اۋدارعان قاجىعۇماردىڭ «قىلمىس» رومانىن حالىق تا اتاۋسىز قالدىرمايدى دةپ سةنةمىز . سوندىقتان دا وسى رةتتة «جاس الاش» گازةتى باستاما كوتةرىپ، تاۋةلسىز ۇيىمدارعا، مةكةمةلةرگة، جةكة تۇلعالارعا بىلاي دةپ جار سالادى: «حا لىق اتىنان ءبىر سىيلىق تاعايىنداپ، سول سىيلىقتى 85 جاستاعى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ قولىنا تاپسىرايىق . ةلدىكتى، مةملة كةتتىلىكتى بيلىك ۇمىتسا دا، بىز ۇمىتپايىق . ةل بار جةردة، حالىق بار جةردة ةر دة، سول ةردىڭ ونة رى دة ۇمىت قالماۋعا، ۇمىت بولماۋعا تيىس!»
مۇنى «جاس الاشتىڭ» ارنايى اكتسياسى دةپ قابىلداۋلارىڭىزعا دا بولادى . ةندى، قادىرلى وقىرمان، سىز دةردةن قولداۋ كۇتةمىز . پىكىرلة رىڭىزدى، ويلارىڭىزدى بىلدىرىپ، رةداكتسياعا حات جولداڭىزدار!
اكتسيانىڭ بارىسى مةن بةتالىسى جونىندة گازةت بةتىندة جۇيةلى تۇردة جاريالانىپ وتىرادى .
«جاسالاشتىقتار» .
ءسىز نة دةيسىز؟
گةرولد بةلگةر، جازۋشى:
– قازاقستاندا مةملةكةتتىك سىيلىقتى بةرۋدىڭ تارتىبى دۇرىس ةمةس . مةن ونى تاعايىندايتىن كوميسسيا قۇرامىندا 12 جىل مۇشة بولدىم . سىيلىقتىڭ بةرىلۋ تارتىبىن، ونداعى جاعدايدىڭ بارلىعىن بىلةم . ءبارى جالعان! وسى كةزگة دةيىن سىيلىقتى ادىلةتتى تۇردة بةرة الماي جۇرمىز . بۇل – ءبىرىنشى ماسةلة . ال ةكىنشى ماسةلة – مةملةكةتتىك سىيلىققا ۇمىتكةرلةر اراسىنان قاجىعۇمار اقساقالدىڭ ءتۇسىپ قالۋى . بۇل ۇلكةن قاتةلىك دةپ ةسةپتةيمىن . ول كىسىنىڭ شىعارماسىنىڭ التى تومىن بىردةي بولماسا دا، گازةتكة شىققان ۇزىندىلةرىن وقىپ شىقتىم . سونداي ۇلكةن ازاماتتىڭ تىزىمنةن ءتۇسىپ قالۋى، سىيلىقتان شةتتةتىلۋى – بىزدىڭ ازاماتتىعىمىزعا سىن . بۇل ءبىزدىڭ ورةسكةل ساياسي قاتةلىگىمىز دةپ بىلةمىن .
سماعۇل ةلۋباي، جازۋشى:
– قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «قىلمىس» رومانى قازاقستان مةملة كةتتىك سىيلىعىنا ۇمىتكةر شىعارمالار تىزىمىنةن ءتۇسىپ قالۋى تاڭسىق ةمةس . ويتكةنى، ءتۇسىپ قالعاننىڭ ءبىرى – ءوزىممىن . نةگىزى قاجىعۇمار شابدانۇلى – تۇرمةدة وتىرۋ جونىنةن گيننةستىڭ رةكوردتار كىتابىنا كىرگةن ادام . جارتى عاسىر ءومىرىن تۇرمةدة جانة ۇيقاماقتا وتكىزگةن . مةنىڭشة، ول كىسى ءۇشىن ةڭ ۇلكةن سىيلىق – ونى قازاقستانعا كوشىرىپ اكةلۋ . ونىڭ بار ارمانى كوزى ءتىرى كةزىندة تۋعان جةردىڭ توپىراعىن ءبىر يىسكةۋ . مۇنى بيلىك باسىنداعىلار قولعا الۋى قاجةت-اق . ءبىراق، بۇل ساياسي ماسةلةگة اينالىپ تۇر . ويتكةنى، قاجىعۇماردى قىتاي ساياسي تۇتقىن رةتىندة ۇستاپ وتىر . جارتى عاسىر تۇرمةدة وتىرعان ادامعا مةملةكةتتىك سىيلىقتى بةرۋ بىلاي تۇرسىن، قازاقستاننىڭ شةكاراسىنان وتكىزۋگة تىيىم سالىپ وتىر . «قىلمىستىڭ» ۇمىتكةر شىعارمالاردىڭ قاتارىنان ءتۇسىپ قالۋىنىڭ ساياسي سةبةبى دة وسىندا جاتىر عوي دةپ ويلايمىن .
---------------------------------
جاس الاشتان
