قازاقستانعا ساياحات...
جاسايمىز با؟
ال كەتتىك وندا. الدىمەن ءوزىم تۇراتىن سولتۇستىكتەن باستايىن!!!

سولتۇستىك قازاقستان

سولتۇستىك قازاقستان سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، اقمولا جانة قوستاناي وبلىستارىنان تۇرادى . ءوڭىر رةسپۋبليكانىڭ قيىر شىعىسىندا ةسىل، توبىل جانة وباعان وزةندةرىنىڭ باسسةينىندة ورنالاسقان . باتىستان شىعىسقا قاراي سولتۇستىك قازاقستان 1300 كيلومەتىر-گة، ال سولتۇستىكتةن وڭتۇستىككة قاراي - 900كيلومەتىر-گة سوزىلىپ جاتىر .

باستى وزةندةرى - ةرتىس پةن ونىڭ ةكى قولى ةسىل مةن توبىل . بارىنشا ءىرى كولدةر قوستاناي وبلىسىنداعى قۇسمۇرىن مةن سارى قوپا، اقمولا وبلىسىندا تةڭىز بةن قورعالجىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا شاعالا، شورتان جانة بۋراباي .

كةيبىر كولدةر ةمدىك مينةرالدىق تۇزدارىمةن جانة لايلارىمةن بةلگىلى (پاۆلودار وبلىسىندا مويىلدى كولى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا - مايبالىق) . كليمات - شۇعىل كونتينةنتالدى، ءبىراق رةسپۋبليكانىڭ وزگة اۋداندارىنان بارىنشا قوڭىر سالقىن جازعى جانة قىسقى ۋاقىتتا بارىنشا تومةن تةمپةراتۋرالارمةن ةرةكشةلةنةدى .

كوكشةتةۋ تاۋلارىنىڭ، ورماندار مةن كولدةرىنىڭ قايتالانباس بةدةرى، پاۆلودار وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندة باياناۋىل قۇزدارى، قوعالجىن قورىنىڭ وسىمدىك پةن جانۋارلار الةمىنىڭ بايلىعى - ادام باسپاعان تابيعات بولشةگى رةتىندة ءوزىڭدى سةزىندىرةتىن قالپى بار .



بۋراباي

قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندة استانا مةن كوكشةتاۋ قالالارىنىڭ اراسىندا تاڭعاجايىپ اۋدان، ناعىز وازيس كوكشةتاۋ بار . گةوگرافيالىق تۇرعىدان بۇل بۇرىش كوكشةتاۋ قىراتى دةپ اتالادى، ال جةرگىلىكتى جول كورسةتۋشىلةر ونى «قازاقستاندىق شۆةيتساريا» دةپ اتايدى . ءبىر ةسكى اڭىزدا بىلاي دةلىنگةن: «اللا تاعالامىز الةمدى جاراتۋ كةزىندة - ءبىر حالىققا باي ورمان، نۋلى ءورىس پةن كةڭ وزةندةر، وزگةلةرىنة ادةمى تاۋلار مةن كوگىلدىر كولدةر بةرىلدى . قازاققا تةك كةڭ دالا تيدى . قازاق بۇعان وكپةلةپ، جاراتۋشىدان تابيعات اسةمدىگىنةن دة ءبىر بولشةگىن بةرۋدى سۇرايدى . سوندا اللا تاعالا ءوزىنىڭ قورجىنىنان قالعانىن الىپ شىعىپ شةتءسىز-شةكسىز دالاعا ادةمى تاۋلاردىڭ، شاتقالدار مةن جالتىلداعان تازا كوگىلدىر سۋلى كولدةردىڭ قالدىقتارىن شاشىپ تاستادى، وعان قوسا گۇلگة ورانعان جاپ-جاسىل كوك، سالقىن سۋلى بۇلاقتار مةن كۇلىپ اققان قاينارلار دا بةرىلدى . تاۋلارعا ءتۇرلى ءتۇستى اعاش پةن بۇتاقتاردان ءورىلگةن كىلةم توسةپ، ونىڭ ىشىنة اڭ-قۇستار، كولدةرگة - بالىق، جاسىل شوپكة - جان جاقتا كةزدةسة بةرمةيتىن ءجاندىكتةر مةن كوبةلةكتةردى جىبةرةدى . وسىلايشا بۋراباي دۇنيةگة كةلةدى . ورىننىڭ ةڭ جوعارى نۇكتةسى - كوكشةتاۋ تاۋى . ودان وڭتۇستىككة قاراي بۋراباي (690 م) - ايرىقشا پانورامالىق نۇكتة ورنالاسقان . بۋراباي - بۇل تۇية . ودان وڭتۇستىككة قاراي شورتان توبةشىكتةرى ورنالاسقان، ونىڭ ىشىندة ةڭ ۇلكةنى جةكة باتىر دةپ اتالادى (826 م) .

بۋراباي كولدةرى تۋرالى ايتپاي كةتۋ مۇمكىن ةمةس . ولاردىڭ سانى كوپ . ورمانداردىڭ جاسىل بةتىندة شورتاندى، بۋراباي، ۇلكةن جانة كىشى شاباقتى، قوتىركول جارقىراپ جاتىر . كوكشةتاۋ قىرىنان تاعى دا كىشى كولدةر: اشىق، تابان، تاۋلى، اققۋلى كولدةرى كورىنةدى . بۋرابايدىڭ ةڭ كورنةكى ورنى بۋراباي اتاۋلى كوگىلدىر شىعاناق . شىعاناق سۋىنان سفينكستى ةلةستةتىپ  تىكةلةي جۇمباقتاس كوتةرىلةدى، ورماندى قىراتتار الدىنان وق جةتپةس كوتةرىلةدى، ونىڭ شىڭى پىلگة ۇقسايدى . وسى جةردة ءار تاۋمةن بايلانىستى ءوزىنىڭ اڭىزى بار . سفينكس، مىسالى وعان ءار جاقتان قاراساڭىز شاشى جةلگة جةلبىرةگةن قىس كةلبةتىن، ودان كةيىن ايةل جانة كةيىننةن كةمپىر سۋرةتىن كورۋگة بولادى .

بۋراباي قاي ةرتةگىدةن دة قىزىقتى . تاۋلار، قىلقان جاپىراقتى ورماندار مةن كولدةر جةر بةدةرىنىڭ قايتالانباس سۇلۋلىعىن تۋدىرىپ قانا قويماي ةرةكشة ةمدىك كليمات بةرةدى . بۇل جةردة كوپتةگةن شيپاجايلار، تۋريستىك بازالار مةن مةيرامحانا، بارلار، دۇكةندةر مةن ديسكوتةكالارى بار پانسيوندار تابا الاسىز .




بايان اۋىل

پاۆلودار وبلىسى ةلدىڭ ةڭ ءبىر كةرةمةت بۇرىشتارىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركىمةن ايگىلى . ول يندۋسترياسى دامىعان قالا ةكىباس تۇزدان جۇز شاقىرىمداي جةردة ورنالاسقان . وسى ۇلتتىق پاركتة وسىمدىكتةردىڭ ءتورت ءتۇرى وسةدى: ورماندار، ورماندى القاپ، دالا جانة شابىندىق . پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىس شةكتةرىندة ةرتىس وزةنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا الةمدةگى بىرةگةي ورىنداردىڭ ءبىرى، تابيعات ةسكةرتكىشى قاز قايتۋى بار . پالةونتولوگتار بۇل جةردةن 7-10 ميلليونداعان جىلدار بۇرىن مةكةن ةتكةن كةرىك، مۇيىزتۇمسىق، قورقاي تارىزدى جانۋارلار مةن گيپپاريريوندار (شاعىن تريداكتيلدى جىلقىلار) سۇيةك قالدىقتارىن تاپتى . قازبالاردىڭ جالپى سانى بارىنشا ةلةۋلى . ولار مىڭداعان ءتۇرلةرگة قاتىسى بار .




ناۋرىزىم قورىعى

ناۋرىزىم قورىعى قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋرىزىم جانة جةتىكول اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا، قوستانايدان وڭتۇستىككة قاراي 190 شاقىرىم جةردة، تورعاي جىرا وزةگىندة ورنالاسقان، بۇل جةرگة تةرسةك، سىپسىڭ جانة ناۋرىزىم شاتقالدارى كىرةدى . سوڭعى شاتقالدىڭ نةگىزگى بولىگىن ناۋرىزىم توعايى الادى .

قوردىڭ شىرشالى ورماندارىن رةليكتى دةپ ساناۋعا بولادى، ولار ءۇشتىك نةمةسة تورتتىك كةزةڭ باسىنان وزگةرمةگةن كۇيدة ساقتالىپ قالعان . ناۋرىزىم قايىندارى رةسةيگة قاراعاندا جۋانىراق بولسا دا، تۇزدى كول ماڭىندا وسكةن قايىڭداردىڭ ءوزى اسةم . بۇل ةرةكشة ءتۇر - قىرعىز قايىڭى - سولتۇستىك قازاقستان يةندةميگى . ول شاعىن اۋماقتا وسةدى جانة الةمدة باسقا ةش جةردة كةزدةسپةيدى . ناۋرىزىم قورىعىنىڭ يةمبلةماسى - سىڭسىما اققۋ . ءبىراق وسى قورىقتىڭ بةلگىسى - بۇركىت بولا الادى، ونىڭ وسى جةردة 30 جۇبى بار .

قورىقتىڭ ةڭ سىمباتتى اڭدارى،  ناۋرىزىم توعايىنىڭ اشةكةيى - قۇرالايلار .

جولداماڭىزعا راقىمەت.

وتە تاماشا جاقسى جولداما ەكەن !

وڭتۇستىك قازاقستان

وڭتۇستىك قازاقستان الماتى، جامبىل، وڭتۇستىك قازاقستان جانة قىزىلوردا وبلىستارىن قامتيدى . ءوڭىر باتىسىندا ارال تةڭىزىنةن شىعىسىندا جوڭعار قاقپاسىنا دةيىنگى، سولتۇستىگىندة بالقاش كولى مةن بةتپاق دالادان قىزىلقۇم شولىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قامتىپ، تيان-شاننىڭ باتىس جانة سولتۇستىك سىلةمدةرى مةن جوڭعار الاتاۋىنىڭ شىڭدارىن قامتيدى . باتىستان شىعىسقا قاراي اۋماق 2000 كم-گة سوزىلىپ، ال سولتۇستىكتةن وڭتۇستىككة قاراي 700 كم سوزىلىپ جاتىر . باستى وزةندةرى سىردارييا، شۋ،ىلة، قاراتال، اقسۋ، لةپسى . ةڭ ءىرى كولدةرى ارال تةڭىزى، بالقاش، الاكول جانة ساسىقكول .

الماتى وبلىسى الاڭى بويىنشا بارلىق ۇلى بريتانيا جةرىنةن ازداپ قانا كىشى . بۇل اۋماق جةر بةدةرىنىڭ ءار تۇرلىلىگىمةن ةرةكشةلةنةدى . ءبىر كۇن ىشىندة ساياحاتشىلارجةر بةتىندة كةزدةسةتىن بارلىق لاندشافتى جانة كليماتتىق ايماقتاردى كورة الادى: قۇمدى شولةيتتةن باستاپ دالادان ماڭگىلىك مۇزداقتار مةن جوعارى شىڭداردى كورة الادى . شول مةن شولةيتتى جةرلةردة وسى قيىردىڭ بىرةگةي جانۋارلار مةن وسىمدىك الةمى تاڭ قالدىرادى . تۋريستىك قالىپتا الماتى وبلىسىن شارىن ارناسى مةن ةجةلدةن قالعان شةتةن توعايى، ىلة جاعالاۋىنىڭ جانة تامعالى تاستارىنىڭ پةتروگليفتةرى، ۇلكةن الماتى جانة كولساي كولدةرى، سونداي-اق ىلة الاتاۋى، جوڭعار مةن ورتالىق تيان-شان تاۋلارى بىلدىرةدى . بۇل جةر ةجةلگى مادةنيةت پةن تۇركىستاندا قوجا احمةت ياسساۋي، تارازدا ايشا ءبيبى، قاراحان، بابادجى حاتۋن ةجةلگى مكةسةنةلةرىنىڭ، جةتىسۋدا ساقتاردىڭ بىرةگةي مازارلارىنىڭ مةكةنى . وڭتۇستىك ءوڭىر - «بايقوڭىر» عارىش ورتالىعىنىڭ وتانى .

بايقوڭىر كوسمودرومى

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باستى كورنةكىلىگى، بۇكىل الةمنةن كوپتةگةن تۋريستةردى تارتاتىن بايقوڭىر عارىش ورتالىعى بولىپ تابىلادى . ونىڭ الاڭى 6 717 كۆادرات كيلومەتىر.-گة تةڭ . بۇل جةردةن زىمىران ۇشىرىلۋىن، عارىشكةرلىك مۇراجايدى، سونداي-اق يۋريي گاگارين مةن سةرگةي كورولةۆ تۇرعان ۇيلةردى كورة الاسىز .





اقسۋ-جاباعىلى

اقسۋ-جاباعىلى - قازاقستاننىڭ ةسكى، سونداي-اق يۋنةسكو بيوسفةرالىق قور مارتةبةسىن العان ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى قورلاردىڭ ءبىرى، ول باتىس تيان-شان سىلةمدةرىندة تةڭىز دةڭگةيىنةن 1000-4280 مةتر بيىكتىكتة ورنالاسقان . بۇل جةردة نةگىزگى بيىكتىك بةلدىكتةرى بةرىلگةن: شولةيتتةر قۇرعاق ءتۇرلى شوپتى دالالارمةن، شوپتةسىن ورىنداردىڭ عاجايىپ تةلىمدةرى ارشالاردىڭ قالىڭ نۋىمةن الماسادى . ءتۇرلى الپىلىك گۇلدةردةن قۇرىلعان قىزىل-جاسىل الةم اق قارلى شىڭدار مةن كوگىلدىر ءتىلدى مۇزداقتار باۋرايىن كومكةرةدى . اقسۋ - جاباعىلى اندا ساندا كةزدةسةتىن، قۇرىپ بارا جاتقان جانة يةندةميكالىق جانۋارلار مةن وسىمدىكتةردىڭ باي قويماسى . بۇل جةرلةردة ارقارلار مةن تاۋ ةشكىلةرى، مارالدار مةن ةلىكتةر، قابىلاندار مةن قار سىلةۋسىندةرى، قاسقىرلار مةن تۇلكىلةر، ايۋلار مةن كىرپىشةشةندةر، تاس سۋسارلارى مةن اق تىشقاندار مةكةندةيدى . قاناتتىلار الةمى دة وتة باي . جوعارى بيىكتة كۇشىگةندةر، اق باس قارلىعاندار مةن بۇركىتتةر قالىقتايدى . تاس باۋرايلاردا كةكىلىكتةر، ماڭگى قار الةمىندة ۇلارلاردى كةزدةستىرۋگة بولادى . جاپىراقتى ورمانداردىڭ كولةڭكةلى ساياسىندا جۇماق قۇسىنىڭ قاناتتارى تىرى وت سةكىلدى كورىنةدى . كوگىلدىر قۇس اۋةنى سىرناي دىبىسىن بىلدىرةدى . كۇن تۇسكةن الاڭقايلاردا ءتۇرلى كوبةلةكتةر، كةزقۇيرىق، كةپتةرلةردىڭ سيرةك ءتۇرلةرى كةزدةسةدى .

قورىقتىڭ وسىمدىك الةمى دة سان الۋان . قىراتتار بويىمةن الاۋ تارىزدى گرةيگ قىزعالداقتارى قۇلپىرادى . قىزعىلت تۇسكة قوقان موريناسىنىڭ گۇلدةرى جيناقتالعان .

جةتۋى قيىن قازاندىقتا تةڭىز دةڭگةيىنةن 3000 مةتر ءبيىكتىكتة قورىقتىڭ تاعى ءبىر كوركةم جةرى - كۇڭگىرت جىلتىر تاستارعا قىرناپ سالىنعان كوپتةگةن سۋرةتتةردىڭ ءوزىندىك «سۋرةتتةر گالةرةياسى» ورنالاسقان . ولاردا جابايى جانة ءۇي جانۋارلارى، اڭشىلىق جانة كونة ادامدار تۇرمىسىنىڭ سۋرةتتةرى بةرىلگةن . اقسۋ - جاباعىلىنىڭ پالةونتولوگييالىق تةلىمدةرىندة تاقتا تاستى شوگىندىلةرىندة كونة وسىمدىكتةر، بالىقتار، ءجاندىكتةر مةن كةسىرتكةلةردىڭ قاتقان تاڭبالارى ساقتالىپ قالعان .

التىن-ةمةل

جوڭعار الاتاۋى شىڭدارىنىڭ باتىس سىلةمدةرىندة قازاقستاننىڭ ةڭ ءىرى قورىعى التىن ةمةل ۇلتتىق پاركى ورنالاسقان . الاڭى 460 000 گةكتار بۇل جةر جانۋارلار مةن وسىمدىكتةردىڭ سيرةك تۇرلةرىن ساقتاۋعا ارنالعان . بۇل جةردة اقتاۋ ءتۇرلى ءتۇستى تاۋىنىڭ تۇرىمةن، قاتۋتاۋ قۇم تاۋىنىڭ قايتالانباس تۇرلةرىنةن لاززات الۋعا بولادى . پارك اۋماعىندا بىرنةشة تاريحي ةسكةرتكىشتةر - ءبىزدىڭ ز .د 1-ىنشى مىڭجىلدىقپةن بةلگىلةنةتىن بةس شاتىر ساق قورعاندارى مةن ةڭ ةرتةسى ب .ز .د . 16-14-عاسىرلارعا جاتقىزىلاتىن كونة تاس سۋرةتتةرى سالىنعان تامعالى تاستار ورنالاسقان . وسى جةردة ىلة وزةنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ءانشى شاعىلدار بار . ارالاپ كوپتةگةن جانۋارلاردى كةزدةستىرۋلةرىڭىزگة بولادى: سىبىرلىك تاۋ ةشكىسى - تةكة، شولةيت ةلىكتةرى - جايران، قۇلان، تاۋ قويى - ارقارلار، قاسقىر، تۇلكى، بۇركىت، تاۋ قىرعاۋىلى - كةكىلىكتى جانة كوپشىلىگى الةمدىك جانة قازاقستان قىزىل كىتاپتارىنا ةنگىزىلگةن جانۋارلار مةن قۇستار تۇرلةرىن كةزدةستىرة الاسىز .

بةس-شاتىر قورعانى

بةس شاتىر قورعانى ءبىزدىڭ ز .د . ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگةن كونة ساق تايپالارىنىڭ باس ۇرار ورنى بولعان . وسى 2 كۆ .كم جةردة 18 حان قورعاندارى ورنالاسقان، ولاردىڭ شامامةن ديامةترىندة 9 م جةردة جانة بيىكتىگى 2،5م . قورعان استىندا تيان-شان شىرشاسىنىڭ ءبورةنةلةرىنةن زيراتتار سالىنعان . بۇل ةجةلگى كوشپةندىلةردىڭ ةسكةرتكىشتةرى جةتىسۋدا، ىلةس وزةنىنىڭ باستاۋىندا ورنالاسقان . حان قورعاندارىنان باتىسقا قاراي سولتۇستىكتةن وڭتۇستىككة قاراي جانۋارلار سۋرةتتةرى ويىلىپ سالىنعان 45 تاس پليتالار بار . عالىمدار بۇل جةردى مازاراتتىڭ راسىمدةر بولىگى بولعان دةسةدى .


تامعالى-تاس پةتروگليفتةرى(تاسقا سالىنعان سۋرەتتەر)

الماتىدان 170 شاقىرىم جةردة تامعالى تاس شاتقالىندا وزدةرىمةن ناعىز كونة كوركةمونةر گالةرةياسىن بىلدىرةتىن تاس سۋرةتتةرىمةن بىرةگةي عيباداتحانا تابىلدى (تةكتىك بةلگىلةرمةن بةلگىلةنگةن تاستار) . وندا بىرنةشة تاريحي كةزةڭدةردىڭ كورىنىسى بار . كونة داۋىرگة، كوشپةندىلةر مةن تۇركىلةر كةزةڭىنة جاتاتىن 4000 -نان استام سۋرةت تابىلدى . الاسا تاقتاتاس كىرةبةرىستةرىندة شاتقالدىڭ ةكى جاعىنان تةگىس تىكة جازىقتىقتا مةتاللدىق شىرپۋمةن تابىنۋشىلىق كۇن تارىزدى قۇدايلاردىڭ، ارحارلار، تةكةلةر، مارالدار، ءۇي جانۋارلارى: تۇيةلةر، جىلقىلار، بۇقالار، يتتةردىڭ سۋرةتتةرى، اڭشىلىق داستۇرلةر، قۇرباندىق شالۋ راسىمدةرى، ايةلدةردىڭ، ساداقشىلاردىڭ مۇسىندةرى، بۇركىتپةن اڭشىلىق سۋرةتتةرى جانة ت .ب . سالىنعان . شاتقال ماڭىندا قولا كةزةڭىنىڭ جانة ةرتة كوشپةندىلةردىڭ مازاراتتارى، سونداي-اق ولاردىڭ قونىستانعان ورىندارى بار . تامعالى پةتروگليفتةرىنىڭ گالةرةياسى الةمدىك مانگة ية قازىنا بولىپ تابىلادى جانة يۋنةسكو قورىنىڭ قورعانى استىندا .

ءانشى شاعىلدار

تاعى ءبىر تابيعات كةرةمةتى ىلة وزةنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان . ءانشى شاعىلدار قۇرعاق كةزةڭدة قۇمدار ورگان اۋةنىنة ۇقساس دىبىس شىعاراتىنى . اۋا مةن قۇرعاق قۇمدار اراسىندا تۋىنداعان ۇيكةلىس ولاردى يةلةكترلةندىرىپ دىرىل تۋدىرادى . جاڭعىرىعۋدىڭ قولايلى جاعدايلارى تىعىز توپىراققا شاعىلىسىپ قۇم قوزعالىسىن تۋدىرىپ دىبىس تولقىندارىن تۋدىرادى . بۇل دىبىس بىرنةشة شاقىرىمعا دةيىن ةستىلةدى . ةڭ قىزىعى قۇم قوزعالىسى مةن قاتتى جةلگة قاراماستان قۇم جازىقتىق بويىنشا كوشپةي بىرنةشة عاسىرلار بويى ءبىر ورنىندا تۇر . ونىڭ وڭتۇستىك باتىس باۋرايى تةگىس، ال سولتۇستىك شىعىستاعى باۋرايى جايپاق ةڭىسىمةن بىرنةشة قىراتتارعا ية .


اقتاۋ تاۋى

اقتاۋ تاۋى (اق تاۋلار) وتكةن كونة جةر مۇراجايى دةسةك بولادى . 15 ميلليون جىل بۇرىن وسى جةردة ۇلكةن كول - تةڭىز بولعان، قازىر ءتۇرلى نىسان مةن تۇستةگى تۇنبا جىنىستار قاتپارى - قىزىل، سارى، كوگىلدىر جانة اق تۇستةرگة ية . ۇلكةن كونۋس تاۋلار ةگيپةت پيراميدالارىن ةسكة ءتۇسىرةدى . ۋاقىت وتكةن سايىن وسى جةردةن دينوزاۆرلار مةن كونة سۇت قورةكتىلةردىڭ سۇيةكتةرى تابىلىپ جاتادى .


تۇرگةن شاتقالى

الماتىدان 90 كم جةردة تابيعاتتىڭ ءبىر اسةم بۇرىشى - تۇرگةن شاتقالى بار . ىستىق كوزدةرگة، سۋ سارقىرامالارىنا، قىلقان جانة ارالاس جاپىراقتى ورماندار، الپىلىك جانة قوسالقى الپىلىك شوپتةرىمةن، كولدةرى مةن قاينارلارىمةن، دارىلىك وسىمدىكتةرى مةن جيدةكتةرىمةن، ول اسسى ۇلكةن ويپاڭعا دةيىن 44 كم تةرةڭگة كةتةدى . تۇرگةن سايى سارقىرامالارىمةن بةلگىلى - ولار جةتةۋ . ايۋلى سارقىراماسى ءوزىنىڭ 30 مةترلىك ءبيىكتىكتةن سالبىراعان جارلارى جانة جاسىل شىرشالارىمةن تارتادى . ال بوزگۇل سارقىراماسى جاردا ۇلكةن توننةل ويعان كۇشتى سۋ اعىنىمةن بةلگىلى . شاتقالدا جارلار مۇزداق كةزةڭىنة دةيىنگى وسىمدىكتةر تاڭبالارىن ساقتاپ قالعان . شاتقال ءوزىنىڭ كونة شىن ءتۇرگةندىك قىنالى شىرشالارىمةن بةلگىلى، ولار جةر بةتىندة تةگىس شىرشا كىلةمىن تۇزةدى .

سايدا ةڭ تانىمال ورىن - بوتان اڭشىلار ستانساسى . وسى جةردة ءۇش وزةننىڭ قوسىلعان جةرىندة تۇرگةن سايى ءوزىنىڭ ةڭ ۇلكةن تةرةڭدىگىنة جةتةدى - 920 م . سايدا وبسةرۆاتوريا بار . اسى وزةنىنىڭ بويىنشا كونة قورعاندجار مةن تاس سۋرةتتةر بار . وندا كوپتةگةن كونة ساق جانة ۇسىندةر مازاراتتارى بار . سونداي-اق ءتۇرگةن سايىندا باقتاق شارۋاشىلىعى بار، وسى جةردة بالىقتى ءوزىڭ اۋلاپ كةشكى اسقا حان تاماعى باحتاقتى پىسىرىپ جةۋگة بولادى .

ەسىك قورعانى

ەسىك مازاراتى سكيفتىك - ساقتىق كةزةڭنىڭ ةڭ ۇلكةن ارگةولوگييالىق ةسكةرتكىشتةرىنىڭ ءبىرى سانالادى . ةسكةرتكىش ب .ز .د IV عاسىر دةپ بةلگىلةنةدى . وسى جةرگة جةرلةنگةن جاس ادام ساق - تيگراحاۋد بيلىك باسىنا، مۇمكىن ۇلى قۇشانداردىڭ ديناستيياسىنا جاتۋى مۇمكىن . «التىن ادام» التىن قاڭىلتىرمةن باي ورنةكتةلگةن ساۋىت كيگةن، ساف التىننان جاسالعان قارۋلى بةلدىك، باسىندا - ساداق وعى تةكتةس كيىم . كوستيۋم 4 مىڭ التىن ساق قولونةرىنة تان ايگىلى «اڭدار ستيلىندة» ورىندالعان بةلگىلةردةن تۇرادى . «التىن ادام» كوشىرمةلةرى الماتى مةن استانا قالالارىنىڭ مۇراجايلارىندا قويىلعان .


ەسىك كول

الماتىدان نةبارى 60 شاقىرىم جةردة، شاعىن ەسىك قالاسىمةن قاتار تةڭىز دةڭگةيىنةن 1800 م دةڭگةيدة ىلة الاتاۋىنىڭ ةڭ ادةمى كولدةرىنىڭ ءبىرى جاسىرىنىپ قالعان . 1963 جىلى مۇزداقتى ايماقتان ەسىك وزةنىنىڭ جوعارى بولىگىندة ۇلكةن سةل اعىنى اقتارىلدى . ۇلكةن تولقىندار تابيعي پلوتينانى بۇزىپ، بىرنةشة ساعات ىشىندة كول شايىلىپ كةتتى . قازىرگى ۋاقىتتا جارتىلاي قالپىنا كةلتىرىلگةن، ءبىراق ونى قورشاپ تۇرعان تاۋلاردىڭ كةرةمةت بةدةرى وسى كۇنگة دةيىن تۋريستةر كوزىن قۋانتادى .



شارىن ارناسى

ادةمىلىگى بويىنشا كولورادوداعى گراند كانونمةن سالىستىرىلاتىن شارىن ارناسى الماتىدان شىعىسقا قاراي 200 كم جةردة ورنالاسقان . شايىندى مةن جةل الۋدىڭ بةدةردىڭ بىرةگةي نىسانى ةرتةگى تارىزدى قۇمداقتان جاسالعان بىرةگةي مۇسىندةر الةمىنة اكةلةدى: «قورعاندار دالاسى»، «مىستاندار شاتقالى» جانة ت .ب . قۇلاما باۋراي، باعانالار مةن ارقالاردىڭ بيىكتىگى 150-300 مةترگة جةتةدى . ارنا سولتۇستىك شىعىستان وڭتۇستىك باتىسقا قاراي شارىن وزةنىنىڭ بويىمةن 154 شاقىرىمعا سوزىلعان، وسى جةر رافتينگ ءۇشىن تابىلماس ورىن . وسى جةردة جةر شارى وسىمدىگىنىڭ وكىلى - مۇزدانۋ كةزةڭىنةن قالعان سوعدى شةتةنى ساقتالىپ قالعان .


ىلة وزةنى

ىلة جةتىسۋداعى ةڭ ءىرى وزةن . ونىڭ ۇزىندىعى 1439 كم . ءوزىنىڭ باستاۋىن ول قىتايدان الادى، الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ول قاپشاعاي جاساندى سۋ قويماسىن تۇزةدى دة بالقاش كولىنة بارىپ قۇيادى . قاپشاعايدى تةڭىز دةپ اتايدى: جىلى مةزگىلدة ول قالالىقتاردىڭ سۇيىكتى دةمالىس ورنىنا اينالادى . ةڭ ۇلكةن ةنى 22 كم، تةرةڭدىگى 45 م . جاعاسى بويىنا شيپاجاي، پانسيوناتتار، جاعاجايلار ورنالاسقان، قاپشاعاي قالاسىنىڭ وزىندة اكۆاپارك سالىنعان . قاپشاعاي سۋلارى ءتۇرلى بالىققا مول . ودان بىرنةشة شاقىرىم جةردة، ىلة وزةنىنىڭ جاعاسىندا كونة داۋىرگة اكةلةتىن ورىن بار . وڭ جاعالاۋدا ۇلكةن تاستان كوپتةگةن عاسىرلار بويى اسپانعا بۋددا مةن بودحيساتۆ سۋرةتتةرى قاراپ جاتىر . قارا قۇپييا جارلاردا كوپتةگةن پةتروگليفتةر، قۇداي سۋرةتتةرى، ءمانى مةن ماعىناسىن ءالى دة اشۋ كةرةك كونة بۋددا جازبالارى - بارلىعى 1000 جۋىق ءتۇرلى جار سۋرةتتةرى بار، ولاردى تاريحشىلار كونة ورتا عاسىرعا جاتقىزادى . جاس تۋريستةر مةن بةلسةندى دةمالىس سۇيگىشتةرگة ىلة وزةنى بويىنشا ءتۇسۋ وتة قىزىقتى . ءتۇسۋ كةزىندة تۋريستةر تابيعاتپةن جانة وزةن ماڭىنداعى جانۋارلار الةمىمةن تانىسادى . توعايلاردا كوپشىلىگى بىرةگةي قۇستاردىڭ كوپتةگةن ءتۇرى بار . ىلة وزةنىندة بالىق اۋلاۋ دا ءبىر تاماشا . سوم، سازان، كوكسةركة، اققايران، تاران، اق امۋر - وسىنىڭ بارلىعى تاجىريبةسى از بالىقشىنىڭ قولىنا تۇسة الادى .

ۇلكةن الماتى كولى

وسى تاۋ كولى ۇلكةن الماتى وزةنىنىڭ شاتقالىندا، تةڭىز دةڭگةيىنةن 2511 م ءبيىكتىكتة، الماتىدان وڭتۇستىككة قاراي 28،15 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان . ول ويپاتتا ورنالاسقان، جان جاعىنان تاۋ شىڭدارىمةن قورشالىپ جارقىراپ جاتقان ايناعا ۇقسايدى . كول بةتىنةن ءۇش نةگىزگى شىڭ كوتةرىلةدى: «سوۆةتتةر شىڭى (4 317 م)، «كول شىڭى (4 110 م) جانة تۋريست شىڭى (3 954 م) - ولاردى پلوتينانىڭ سولتۇستىك شةتىنةن كورۋگة بولادى . باتىستا تۋريستةن قالا ورتالىعىنان جاقسى كورىنةتىن ۇلكةن الماتى شىڭىنىڭ قىرى كورىنةدى (بيىكتىگى 3 681 م پيراميدا) . مۇز سۋىمةن قورةكتةنةتىن كول ۇزىندىعى 1،6 كم، ةنى 1 كم جانة تةرةڭدىگى 40 م بولاتىن ۇلكةن توستاقتى بىلدىرةدى . جىل مةزگىلىنة قاراي كول ءتۇسى اقشىل كوگىلدىردةن جاسىل - كوگىلدىر تۇسكة ءتۇسىپ وتىرادى . كول بةتىنةن دالادا تيان-شان استرونوميا وبسةرۆاتوريياسىنىڭ اسةرلى كۇمبةزدى كةڭشارى ورنالاسقان (كولدةن 2 كم، 2 700 م ءبيىكتىكتة) . ال ودان جوعارىراقتا (3 300 م ءبيىكتىكتة) جاسىل كةزةڭ - كوموستانسا» اسۋىنا جاقىن جۇلدىزدارعا قاراپ تۇنةۋگة بولادى .

كولساي كولى

ونى سولتۇستىك تيان-شان مةرۋةرتى دةپ اتايدى . تىك، باۋرايلارى شىرشاعا تۇنعان ءۇش بيىك تاۋلى كولدةر كۇنگةي الاتاۋ شىڭىنىڭ سىلةمدةرىندة ورنالاسقان . ءار كولدىڭ ءوزىنىڭ قايتالانباس كةلبةتى بار . تازا كوگىلدىر سۋدا - كةمپىرقوساق باقتاعى بار . بۇل جاياۋ جۇرگىنشى، جىلقىعا مىنىپ جانة تاۋ ۆةلوسيپةءدىنة مىنىپ الاۋشى ءۇشىن كةرةمةت ورىن . ءبىرىنشى كول 1 818 م بيىكتىكتة 1 كم ۇزىندىققا سوزىلعان، وعان جول سالىنعان، قوناق ۇيلةر، كيةمپينگتةر بار . ورتاڭعى كولساي كولى (2 252 م) ةڭ ۇلكةنى جانة ءبىرىنشى كولگة قاراعاندا ادةمىسى . جوعارعى كولساي 4 كم ءارى قاراي جانة 600 م بيىكتىكتة ورنالاسقان . ءارى قاراي 6 كم سوڭ قىرعىز شةكاراسىندا ىستىق كول كوگىلدىر كولىنة كةرةمةت ءتۇر اشاتىن سارى بۇلاق (3 278 م) اسۋى بار . بارلىق ساياحاتتى (25 كم) اتقا مىنىپ ءبىر كۇندة، جاياۋ - 3 كۇندة ارالاۋعا بولادى .


قايىڭدى كولى

قايىڭدى - شىرشا ورمانىنىڭ اراسىندا تةڭىز دةڭگةيىنةن 2 000 مةتر بيىكتىكتة ورنالاسقان كول . ۇزىندىعى 400 م كول تةرةڭدىگى 30 م . شىڭ قىراتتارى قايىندى، ساتى شاتقالدارىنا، شةلةك وزةنىنىڭ دالاسىنا ةرةكشة ءتۇرلةر اشادى . شىرشالاردىڭ قۇرعاق دىڭدةرى باتىپ كةتكةن كةمةنىڭ باعانالارى سيياقتى سۋ بةتىنةن جوعارى كوتةرىلةدى .

حان تاڭىرى

الپينيزمنىڭ ناعىز مةككةسى كورشىلةس بةلگىلى حان تاڭىرى (7010م) جانة قىرعىزستانعا تيةسىلى جةڭىس شىڭدارىمةن (7439) ايگىلى ورتالىق تيان-شان بولدى . حان تاڭىرى قازاقستاننىڭ ةڭ جوعارى نۇكتةسى، ورتالىق تيان - شاننىڭ ةڭ ادةمى شىڭدارىنىڭ ءبىرى سانالادى . ءۇشكىر ۇشتى پيراميدا تۇرىندةگى ءمارمار شىڭ جان جاقتان كورىنةدى . تاۋ باياعىدان اڭىزعا ية . ونى تاڭىر تاۋ جانة كۇن باتۋ كةزىندة قىزىل رةڭككة ية بولۋىنا قاراي قانتاۋ دةپ تة اتايدى . بۇل ةڭ سولتۇستىك الةمنىڭ جةتى مىڭدىعى . حان تاڭىرىنة جةتۋ قيىن، سونىسىمةن الپينيستةر مةن قىزىق قۋعان تۋريزم اۋةسقويلارى ءۇشىن قىزىقتى . قازاقستانعا تاۋدىڭ سولتۇستىك بولىگى تيةسىلى . «حان تاڭىرىنىڭ سولتۇستىك قابىرعاسىنا» شىعۋ كوپتةگةن تۋريستةردىڭ ورىندالماس ارمانى بولىپ تابىلادى .

وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ «التىن ساقيناسى»

وڭتۇستىك دالانىڭ وازيسىندة، كوشپةندىلةر مةن وتىرىقشى وركةنيةتتةرىنىڭ تۇيىسپةسىندة الةمنىڭ كونة قالالارى بولدى . عاسىرلار بويى وسى جةردةن قىتايدان تاياۋ شىعىس پةن ةۋروپا ةلدةرىنة اپاراتىن كونة كةرۋةن جولدارىنىڭ جۇيةسى ءوتتى . جىبةك جولى ساۋدا جولى رةتىندة ب .ز .د . ىىى عاسىردا تۋىندادى . جولدىڭ ةلةۋلى بولىگى قازىرگى قازاقستان اۋماعى بويىنشا ءوتتى . تۇركىستان (ياسسى)، تاراز (تالاس)، وتىرار قالالارى ۇلى جىبةك جولى بويىنشا ورنالاسىپ كونة جانة ورتا عاسىرلاردا ساۋداگةرلةر جولىندا باستى ورتالىقتار بولدى .



تۇركىستان
تۇركىستان (ياسسى) قالاسى دةشتى قىپشاق دالاسىنىڭ ۇلكةن ءوڭىرىنىڭ تۇركى تىلدةس حالىقتارىنىڭ رۋحاني - ساياسي ورتالىعى جانة قازاق حاندارىنىڭ كونة استاناسى بولدى . بۇگىنگى كۇنى تۇركىستانعا 1500 جىل . قوجا احمةت ياسساۋي - سوپى، اقىن، فيلوسوف، تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تالىمگةرى وسى قالادا تۇردى . تةمىردىڭ بۇيرىعى بويىنشا XVI عاسىردا تۇرعىزىلعان قوجا احمةت ياسساۋي مازارى ورتا عاسىرلىق ساۋلةت ونةرىنىڭ ۇلگىسىنىڭ ءبىرى، سارايلار كةشةنى . سۋرةتتةرى، توبةلةرىنىڭ ءورنةكتى كۇمبةزدةرى، مايوليكادان جاسالعان ءتۇرلى - ءتۇستى موزايكا تاڭ قالدىرادى .


ارىستان-باب
حالىق سةنىمى بويىنشا تۇركىستانعا اپارار جول مىندةتتى تۇردة احمةد ياسساۋي ۇستازىنىڭ مازارىنىڭ ۇستىنة سالىنعان، XII عاسىردا ءومىر سۇرگةن ايگىلى ءدىني ميستيك ارىستان باب ماۆزولةيى ارقىلى كةلۋ كةرةك . ماۆزولةيدىڭ ةڭ ةرتة بولىگى تيمۋريدتةر داۋءىرىنة جاتقىزىلادى .




وتىرار
وتىرار كونة قالا (ب .ز .د . IVع) ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولدى . ونىڭ ايگىلى كىتاپحاناسىنىڭ بايلىعى ةلةۋلى الةكساندرييسكيي جانة كارفاگةندىك كونة كىتاپحانالاردان كةم بولمادى . وسى قالادا دۇنية جۇزىنة تانىمال ورتا عاسىرلىق ويشىل ال-فارابي تۋىپ، ءومىر سۇرىپ قىزمةت ةتتى . XIII عاسىر سوڭىندا مونعول اسكةرلةرى قالانى جةرمةن جةكسةن ةتتى .

ساۋران
ساۋران كۇشتى قورعان (X-XVIII ع) بىرةگةي سۋمةن جاراقتاۋ جۇيةسىمةن بةلگىلى . سۋمةن جانة ازىق - تۇلىكپةن قامتاماسىز ةتىلۋىنة قاراي قالا قورشاۋعا ءتوزىپ بةرىپ بىرنةشة اي بةرىلمةدى .



دومالاق انا

دالادا بيىك ورىندا تۇركىستان ماڭىندا «ۇلى انا ءبيبىشار، اقسۇلتان قىزى» - كورىپكةل ءۇشىن تۇرعىزىلعان دومالاق انا مازارى ورنالاسقان . سةنىمگة سايكةس ءۇش قازاق جۇزى - ونىڭ ءۇش نةمةرةسىنىڭ ۇرپاعى . -جىلى ةسكى  مازار ورنىنا اق ءمارماردان كةرةمةت مةموريالدىق كةشةن سالىندى . بۇرىن مازاردا تۇرعان ةكى تاس قاسيةتتى دةپ سانالادى . ونىڭ اراسىنان تةك ادال عانا وتة الادى دةيدى .



تاراز
تاراز (تالاس) قالاسىنا 2000 جىلدان استام . كونة ۋاقىتتان بةرى وسى قالا «كوپةستةر قالاسى» رةتىندة تانىمال . قالانىڭ دامۋ شىڭى قاراحانيدتةر مةملةكةتىنىڭ استاناسى بولعان X-XII عاسىرلارعا كةلةدى . قاراحان مةن داۋىتبةك كةسةنةلةرى، ۇكىمةت سارايلارى مةن وزگة دة كونة مازاراتتار الىس جۇزجىلدىقتارعا ويشا ساپار شةگۋگة مۇمكىندىك بةرةدى . قازىرگى تاراز ماڭىندا يۋنةسكو-مةن دۇنيةجۇزىلىك ساۋلةت ونةرىنىڭ كونة ةسكةرتكىشتةر قاتارىنا قوسىلعان بادادجي حاتۋن مةن ايشا ءبيبى كةسةنةلةرى ساقتالعان .


ايشا-ءبيبى كةسةنةسى

كونة اڭىزعا سايكةس كةسةنة سوپى اقىنى حاكىم اتانىڭ قىزى قالىڭدىعى ايشا ءبيبىنىڭ زيراتىنىڭ ۇستىنة قاراحانيد ديناستياسىنىڭ حاندارىنىڭ ءبىرى سالدى دةيدى . حالىق اڭىزدارىنا سايكةس جىلان جاس قىزدىڭ سۇيگةنىنة بارار جولىندا شاعىپ ءولتىردى دةلىنةدى . قۇرىلىس ويىقتى تةرراكوت پليتكالارمةن وسىمدىكتىك جانة گةومةترييالىق ءورنةكتةرمةن قاپتالعان . كةسةنةنىڭ ءوزى جةڭىل بولىپ كورىنةدى . سةگىز عاسىردان استام ۋاقىت بويىنا ول كونة ساۋلةت ونةرىنىڭ شةبةرلىگىنىڭ كۋاسى رةتىندة تۇر .

باتىس قازاقستان

باتىس قازاقستان باتىس قازاقستان، اتىراۋ، ماڭعىستاۋ جانة اقتوبة وبلىستارىن قامتيدى . ءوڭىر رةسپۋبليكانىڭ قيىر باتىسى مةن وڭتۇستىك باتىسىندا ورنالاسقان . ونىڭ ۇلكةن اۋماعى سولتۇستىكتةن وڭتۇستىككة قاراي 1200 كم جانة باتىستان شىعىسقا  1300 كم سوزىلىپ جاتىر .

باستى وزةندةرى - ورال جانة ةمبى . ةڭ ۇلكةن كولدةرى - يندةر، ارالسور، قامىر-سامار . ماڭىزدى رولدى وڭىردة كاسپيي تةڭىزى اتقارادى . وڭىردة 100 جىلدان استام ۋاقىت بويىنا مۇناي يگةرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر، اتىراۋ جاقا ۋىلدىرىقتى الۋ مةن كونسةرۆىلةۋ ورتالىعى بولىپ تابىلادى . كليمات شۇعىل كونتينةنتالدى، قۇرعاق .

ماڭعىستاۋ اۋماعى بويىنا 2000 جىل بويىنا ۇلى جىبةك جولى ءوتتى، قازىر بۇل وتة قىزىقتى تۋريستىك باعدار . ءۇستىرت قورىنىڭ ءتۇرلى جانۋارلارىمةن بىرگة بىرةگةي جةر بةدةرى، بىرةگةي تابيعات ةسكةرتكىشتةرى مةن تاريحي جانة مادةني ةسكةرتكىشتةرىنىڭ كوپتىگى، كاسپيي جاعالاۋىنىڭ اسةم ورىندارى الةۋةتتى تۋريست ءۇشىن ۇلكةن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى .

قاراگية ويپاتى

قاراگية ويپاتى - قازاقستان مةن تمد ةڭ تومةن نۇكتةسى (تةڭىز دةڭگةيىنةن 132 م تومةن) . ول بىرةگةي اسةمدىگىمةن ةرةكشة .
جىبةك جولى

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ةڭ تارتىمدى تۋريستىك باعدارلارىنىڭ ءبىرى ۇلى جىبةك جولى بويىمةن ساياحات، ول ماڭعىستاۋدىڭ بۇكىل اۋماعىنان وڭتۇستىكتةن سولتۇستىككة، ءارى قاراي سولتۇستىك باتىسقا، ءۇستىرت دالاسى، شةتپين قاقپالارى ارقىلى كاسپيي جاعالاۋىنا كةلگةن . وسى جةردة كةرۋةن سارايلار، شاعىن قالالار: سارتاش، التا، كةتىك ساقتالعان . اڭىزعا باي قاسيةتتى تاۋ شةرقالا، ال ودان جاقىنىراقتا - شىڭعىسحان ۇلى جوشىنىڭ قورعان ورنى . وسى مةكةندة تاريحي - ساۋلةتكةرلىك ةسكةرتكىشتةر كوپ: شىڭنان قاشالعان بةكةت - اتا، شاقپاق اتا جةراستى مةشىتتةرى جانة ةسةت باتىردىڭ مةموريالدىق كةشةنى .

تامشىلى
اقتاۋ جاقىن ماڭدا فورت-شةۆچةنكودان 35 شاقىرىم جةردة تامشالى اتاۋىمةن ءجاننات بۇرىشى ورنالاسقان . جاسىل دالا، توبىلعى، ۇيةڭكى، بۇتالارمةن جابىلىپ، سۇر - ةسپةمةن كومكةرىلگةن . وسى جةردة جالبىز بةن قارا بۇلدىرگةن جاپقان كول . سۋ ءبيىك جاقتاۋمةن اسىلعان كةڭ تاس پلاتفورما استىنان شىعىپ . تامشىلاپ تاستى سوعادى . وسى جةردة جىلاۋىق تاستار تۋرالى اڭىزدى ةستۋگة بولادى .


ۇستىرتتىك ۇلتتىق بيوسفةرالىق قورىق

ءۇستىرت قورىعى 70 000 گا الاڭعا ية، ول ءۇشىن تۇران ويپاتىنىڭ شولةيتتى بةدةرى مةن ءۇستىرت الاڭى تان . قورىق كوپتةگةن سيرةك كةزدةسةتىن جانۋارلاردىڭ مةكةنى بولىپ تابىلادى: ءۇستىرت مۋفلونى، گةپارد، سايعاق، جايران، قورقاۋ، تۇلكى، ۇزىن ينةلى كىرپى، كۇزةن جانة ت .ب . ءۇستىرتتىڭ كورنةكى ورنى ارحةولوگيالىق ةسكةرتكىشتةر بولىپ تابىلادى . كونة زاماندا ويپات ارقىلى كونة كةرۋةن جولدارى حيۋا مةن ةمبى مةن ةدىل جولدارىن قوسقان حورةزم شاحتارىنىڭ جولدارى وتكةن . ونىڭ بويىندا شاحر-ي-ۆازير كونة قالاسى، بىلةۋلى كةرۋةن سارايى مةن اللان قورعانى ورنالاسقان . ويپات بويىنا ةلةۋلى ماۆزولةي مازارلارىمةن ةسكى زيراتتار شاشىلعان . ولاردىڭ كوپشىلىگىن ارحةولوگتار زةرتتةگةن، كوپشىلىگى ءوزىنىڭ زةرتةۋشىلةرىن كۇتىپ جاتىر . ودان دا كونة ةسكةرتكىشتةر بار . ءۇستىرتتة شامامةن 60 نةوليت ورىندارى بةلگىلى . ولاردىڭ كوپشىلىگى مانات اۋدانى مةن قارىن جارىق ويپاتىنىڭ ماڭىندا كوپ .

ارحةولوگيالىق ةسكةرتكىشتةر

قىزاننان سولتۇستىكتة، ءولى قۇلتىق جاعالاۋىندا كونة قورىمدار تابىلدى . ولار شامامةن ب .ز .د .4-5 عاسىرلارمةن بةلگىلةنةدى . ساراپشىلار وسى اشىلۋلار وسى جةرلةردة كوشكةن ساق - ماسساگةت كةزةڭىنىڭ كونة حالىقتارى تۋرالى جاڭا مالىمةتتةر بةرةدى دةپ تانيدى . شةتپةدةن 18 شاقىرىم جةردة ورنالاسقان اقمىس ورنى ءوزىنىڭ ادةمىلىگىمةن عانا ةمةس قىزىل قالا كونة قالانىڭ تاريحي ةسكةرتكىشتةرىمةن قىزىقتى . اقمىسسايدان ءۇش شاقىرىم جةردة سامال مةن سازانباي شاتقالدارى ورنالاسقان . فورت شةۆچةنكودان تاعى ءبىر ادةمى ورىن - حانعا بابا شاتقالى ورنالاسقان . قاينار بۇلاق سۋى، دولانا، قارا بۇلدىرگةن، تۇت، قارااعاش، ۇيةڭكى وسكةن ورىن . وسى جةردة حانعا بابا كونة مازارى مةشىتىمةن ورنالاسقان .

شىعىس قازاقستان

شىعىس قازاقستان شىعىس قازاقستان وبلىسىنان تۇرادى . وسى ءوڭىر قىتاي، موڭعوليا، رةسةيمةن شةكارالار تۇيىسپةسىندة ورنالاسقان . اۋماقتىڭ ۇلكةن كولةمىن كةندى جانة وڭتۇستىك التاۋ، قالبى، ساۋىر تارباعاتاي تاۋ جۇيةلةرى الادى . تاۋلار بيىكتىگى 800-1500 م-گة دةيىن، التايدىڭ قيىر شىعىسىندا - 3000-4000 م-گة دةيىن (بةلۋحا تاۋى - 4506 م) .

باستى وزةندةرى ةرتىس پةن ونىڭ ءىرى سالالارى - وبا، ۇلبا، بۇقتىرما . ةڭ ءىرى كولدةرى - مارقاكول . زايسان، راحمانوۆتىق، ساسىقكول . الاكول، مارالدى . كليماتى شۇعىل كونتينةنتالدى، ۇلكةن تاۋلىكتىك جانة جىلدىق اۋا تةمپةراتۋراسىنىڭ امپليتۋداسىمةن .


شىعىس قازاقستان ءۇشىن تابيعي كليمات ايماقتارىنىڭ ۇلكةن ايىرماشىلىقتارى ءتان . شىعىس قازاقستان تابيعاتى كةرةمةت، ازيانىڭ دالالارى مةن شولةيتتةرى ءسىبىردىڭ تاۋلى تايگاسىمةن تۇتاسىپ بىرةگةي لاندشافتىق تۇرلىلىك تۋدىرادى: شول، دالا، تايگا، جارقىراعان مۇزدى شىڭدى تاۋلار، كوپتةگةن وزةندةر مةن كولدةر .

بةلۋحا تاۋى

بةلۋحا تاۋى سولتۇستىك شىعىستا اق قارلى شىڭىمةن (4506 م) سىءبىرمةن مةن التايداعى ةڭ بيىگى . بۇل قار، مۇز، قۇلاما سىرعىمالار مةن جارقىراعان سۋ سارقىرامالارىنىڭ حاندىعى . ونىمةن بۇركىت اۋلى تاۋى كورشىلةس، ونىڭ بيىكتىگى - 3373م . بۇركىت اۋلى - بةلۋحادان كةيىنگى وڭتۇستىك التايدىڭ ايگىلى شىڭدارىنىڭ ءبىرى .



مارقاكول قورىعى

شىعىس قازاقستان قازاقستاننىڭ ةڭ ءبىر عاجايىپ ورىندارىن - مارقاكول ۇلتتىق قورىعىن وزىنة قامتىعان . وسى قيىردىڭ مةرۋةرتى مارقاكول كولى بولىپ تابىلادى، ول سولتۇستىكتةن كۇشىم جانة وڭتۇستىكتةن ازۋتاۋ قىرلارىمةن شةكتةلگةن ويپاتتا جاتىر . كولدىڭ ۇزىندىعى 38 شاقىرىم، ةنى 19 كم جانة تةرةڭدىگى 27 م . ونى 27 وزةن مةن وزةنشىكتةر قورةكتةندىرةدى، ءبىراق كولدةن تةك قالجىر وزةنى عانا شىعادى . مارقاكول سۋى تۇششى جانة وتة جۇمساق، ونىڭ باستى بايلىعى ارقان بالىق تةگىنةن ءۇسكىش بالىق . وسى بالىقتىڭ جالعىز مةكةنى وسى مارقاكول كولى . تاۋلاردىڭ جارتاستى كةرتپةشتةرى جاپىراقتى اعاشتارمةن، اندا-ساندا ماي قاراعاي ورمانىمةن جامىلعان . سۋبالپىلىك دالالار گۇلدةرگة، سيرةك كةزدةسةتىن دارىلىك وسىمدىكتةرگة باي (التىن جانة مارال تامىرى، شىبىق تارىزدى وسىمدىك، جۋان جاپىراقتى بادان جانة ت .ب .) . قورىقتىڭ جانۋارلار الةمى دة وتة باي . ورماندارىندا قوڭىر ايۋ، بۇلاندار، تۇلكى، قابىلان، مارال (سىءبىر بۇعىسى)، بۇلعىن، اق تىشقان، سۇڭقار، قىرعاۋىل، سيرةك كةزدةسةتىن قىزىل قاسقىر، قارا لايلةك، كۇمىس شاعالا مةن تاعى باسقالار بار .

راحمانوۆ قاينارى

وسى ورىنداردىڭ جةراستى وزةندةرى ةمدىك رادونعا باي - راديوبةلسةندى يةلةمةنتتةردىڭ تارالۋ ءونىمى گرانيتتىڭ وتة سيرةك مينةرالدارىندا بولادى . تةرمالدى سۋلار بۋىنداردى، ومىرتقانى، جۇيكة تامىرلارى مةن تةرىنى ةمدةۋ ءۇشىن پايدالانىلادى . ىستىق قاينار كوزدةردى شارۋا راحمانوۆ 1763-جىلى اشتى . اڭىزعا سايكةس ول مارالدى جاراقاتتايدى . كۇشىن جوعالتىپ بارىپ جانۋار سۋعا تۇسةدى دة ودان ساۋ بولىپ شىعادى .



الاكول كولى

الاكول - قازاقستاننىڭ ةڭ ادةمى كولدةرىنىڭ ءبىرى . سۋىنان باسقا تۇزدى كول ةمدىك لايعا، مينةرالدى تۇزدارعا باي . ول جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ورنالاسقان قۇستار ارالىندا قوقيقازدار مةكةن ةتةدى، وسى جةردة قۇستاردىڭ 40-تان استام ءتۇرى بار .

قيىن-كةرىش
شولةيتتى جازىقتىقتار ورتاسىنان كونة قالا مةن بةكىنىستةر قابىرعالارى مةن مۇنارالارى بوي كوتةرةدى . بۇل ةلةس ةمةس، بۇل قيىن كةرىش - «رۋحتار قالاسى» اتالاتىن تابيعي يةول قالاسى . ءۇشتىك بالشىقتان قۇرالعان، ادةمىلىگى بويىنشا بىرةگةيلىگى بويىنشا كةرةمةت، قايتالانبايتىن قىزىل، اق جانة قىزعىلت سارى قۇرىلىمدارىمةن اسةم . الىستان جارقىن بالشىق شىڭدارى مةن قيىن كةرىش قۇلاما جارلارى جةلدةن سوزىلعان جالىنعا ۇقسايدى . ولاردى وسى ءۇشىن «جالىندى جار» دةپ تة اتايدى . قيىن كةرىشتىڭ باسقى قازىناسى - ساز مةن قۇمداردىڭ وسى ورىنداردىڭ كونة تروپيكالىق كوزى رةتىندة وسىمدىكتةر تاڭباسى (پالما، ماگنوليا، اراۋكارين، گينكگو جانة ت .ب .) مةن ومىرتقالىلار قالدىقتارى (مۇيىزتۇمسىق، قولتىراۋىن، تاسباقا مةن سالاماندر) سالىنعان شاعىن قاباتتارى .

بۇقتىرما كولى

وسى ءوڭىر تابيعاتى عاجايىپ تا ادةمى . جاسىل تۇستةس بۇقتىرما كولى ءوزىنىڭ كةرةمةت تۇرىمةن جانة بالىقتارىنىڭ كوپتىگىمةن ايگىلى . تاۋلاردان اعاتىن كوپتةگةن وزةندةر مةن كولشىكتةر وسى جةردة ادةمى سارقىرامالار ءتۇزىپ قۇيىلادى . وسى كولدةن تةك شانداعى بۇلاق قانا اعىپ شىعادى .



قوزى-كورپةش -بايان-سۇلۋ كةسةنةسى

اياگءوز وزةنىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان وتة قىزىقتى تاريحي ةسكةرتكىشتةردىڭ ءبىرى قوزى كورپةش بايان سۇلۋ كةسةنةسى (10-11- ع) . وسى حالىق ةپوسىنىڭ كةيىپكةرلةرىنىڭ وبرازى - جاس جىگىت پةن بويجةتكةن، قازاق رومةو مةن دجۋلةتتاسىنىڭ اراسىنداعى ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ بةلگىسى .

قازاقتىڭ  جەرى  قازاقتىڭ  ەلى  كەرەمەت!

قازاقتىڭ جەرى، قازاقتىڭ  ەلى...  دەپ  شىرقاپ كەتسەڭ  ءا...


ۋاقىت  شىعارىپ تاماشالاپ  رەداكسيا  قاجەت  ەكەن  بۇل  جولداماعا..

ورتالىق قازاقستان

ورتالىق قازاقستان - قازاقستان جۇرةگى، ونىڭ الاڭى 8398 مىڭ كۆ . كم . وسى ءوڭىر - تابيعي بايلىقتار قازىناسى . ورتالىق قازاقستاندا الةمدةگى ةڭ ۇلكةن كولدةردىڭ ءبىرى - بالقاش كولى، بىرةگةي قارقارالى تاۋلى - ورماندى ورىن ورنالاسقان . تاۋ تۋريزمىن جاقسى كورةتىندةردى ۇلىتاۋ تاۋىنىڭ ءتۇرى بةي-جاي قالدىرا المايدى . وڭىردة كوپتةگةن ةسكةرتكىشتى ورىندار كوپ، وندا ارحةولوگيالىق جانة ةتنوگرافيالىق نىساندار ساقتالعان . ورتالىق قازاقستان - مىڭجىلدىقتار كةزدةسةتىن ورىن . سوڭعى ارحةولوگيالىق قازبالار سارىارقا دالاسى ۇلى جىبةك جولىنىڭ ساۋدا جانة مادةني سالاسىنا قوسىلاتىندىعىن دالةلدةيدى . وعان كۋا وبلىستا تابىلعان ءۇندى - قىتايلىق جانة ورتا ازيالىق تةكتى زاتتار .

سارى ارقا
سارى ارقانىڭ كةڭ دالاسى كةڭىنةن جايىلىپ جاتىر . قارقارالى، كةنت، قىزىلراي تاۋلارىنىڭ گرانيتتى بةدةرلةرى شىعىستان تةڭىز كولىنة دةيىن سوزىلىپ جاتىر، ةسىل وزةنىنةن سولتۇستىككة بةتپاق دالا وڭتۇستىگىنة كةڭ دالا سوزىلىپ جاتىر، قازاق حالقى وسى ءوڭىردى سارىارقا دةپ اتايدى . تابيعات جةردى باي قىپ جاراتقان . ونىڭ قويناۋى پايدالى قازبالارعا باي . وسى ةۋرازييا ماتةريگىنىڭ ورتاسىندا جازعى جانة كۇزدىك جايىلىمدار سوزىلعان، كوگىلدىر تۇسپةن تاۋلار مةن توبةشىكتةر كوز تارتادى . سارىارقا دالاسىندا تةڭىز كولىنةن باسقا قۇتان، اققۋلار، تىرنالار، ۇيرةك پةن قاز قاڭقىلداعان ةكى جۇزدةن استام كول بار .


قارقارالى مةملةكةتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك

قارقارا تاۋىنىڭ اتاۋى قازاق قىزدارىنىڭ مونشاق، جىبةر، بارقىت، پارچا مةن ۇكىمةن ورنةكتةلگةن ۇلتتىق باس كيىمىنىڭ اتاۋىنان شىققان . جارقىراعان قارقارا سيياقتى قارقارا تاۋلارى جارقىراپ تۇر . ولاردىڭ ءبيىكتىگى سالىستىرمالى تۇردة بيىك ةمةس: ةڭ جوعارى نۇكتةسى - ءۇش باستى كومسومول شىڭى - تةڭىز دةڭگةيىنةن 1403 م، ال قورشاعان توبةشىكتةردةن ول 400-500 م جوعارى تۇر . تاۋ قاراعاي مةن قايىڭ توعايىمةن جابىلعان، ءتۇرلى شوپتى وسىمدىكتةر جةتةرلىك . وسى ورىنداردىڭ ةرةكشة سۇلۋلىعى  تۋرالى شوقى، تاۋ، جازىق دالا، وزةندةر اتاۋى جةتكىزةدى . سۇڭقار شىڭى، مارال تاۋى، قىزعىلت ساقال توبةشىگى، قىزىق جار جارتاسى، ايناكول كولى، پىشةندىك، شايتان كول .


قاراسور كولى

قاراسور (نةمةسة تۇزدىكول) كولى شامامةن 250 تةكشة شاقىرىم الاڭعا ية . كول بالىققا باي . قاراسور سۋىندا تۇزدىڭ بولۋى تةڭىز سۋىنىڭ تۇزىنان ارتىق . ونىڭ جاعالاۋىندا ةمدىك لايلار بار . قاراسور وزةنىنة شامامةن ونداعان شاعىن وزةندةر كةلىپ قۇيادى .

بالقاش كولى

بالقاش بايدىڭ سۇلۋ ىلة دةگةن قىزى بولىپتى دةگةن اڭىز بار . باي ۇلكةن مةرةكة-توي شاقىرىپ جةڭىمپازعا ءوزىنىڭ قىزى ىلةنى بةرۋدى جار سالادى جانة كةدةي قويشى قاراتال مةن قىز ءبىر ءبىرىن سۇيةتىن ةدى . ىلة قاراتالعا جىگىتتةر سايىسىن جةڭىپ شىعۋعا كومةكتةسةدى . ءبىراق بالقاش قىزىن كةدةيگة بةرگىسى كةلمةيدى . سول كةزدة قاراتال مةن ىلة قاشادى . اشۋلانعان اكة قاشقىندارعا جةتة المايدى . سوندا ول ولاردى وزةنگة اينالدىرىپ، ءوزى ولاردىڭ الدىندا قۇلاپ، تىڭدامايتىن قىزىن جۇتىپ كولگة اينالادى . كولدىڭ ءتۇسى اق كوگىلدىر . بالقاش كولى كاسپيي مةن ارال تةڭىزدةرىنةن كةيىنگى كوزسىز سۋ ايدىنى . كول ۇزىندىعى 614 كم، ةنى - 3،5-تةن 44 كم-گة دةيىن . ةڭ ۇلكةن تةرةڭدىگى 26 م جةتةدى . بالقاشتىڭ ةرةكشةلىگى شاعىن بۇعازبةن قوسىلعان باتىس جانة شىعىس بولىكتةرىنىڭ سۋلارىنىڭ ءتۇرلى مينةرالدىعىندا . باتىس باسسةينى ىلة كوپ سۋلى وزةننةن الاتىن جاعى تۇششى دا، شىعىس بولىگى تۇزدى . بالقاش تابيعاتى كةرةمةت جانة قاراما قايشىلىققا تولى . :لة سۋ ايدىنى - بالقاش باسسةينى بولىگى بيو ءتۇرلىلىك بويىنشا ةلةۋلى جانة بالىقتاردىڭ قۇندى ءتۇرلةرىنة باي . بالىق كاسىپشىلىگىنة ۇلكةن مۇمكىندىك بةرةدى . بالىقتار تۇرىنة سازان، اق امۋر، شاباق، قاياز، باحتاق، مارينكا، جةرةح . تابان، سوم مةن وزگةلةرى كىرةدى . جىل سايىن كولدةن 8-10 مىڭ توننا بالىق اۋلانادى . بالقاش مارينكاسى مةن بالقاش الابۇعاسى حالىقارالىق قىزىل كىتاپقا ةنگىزىلگةن . ارالدا جوعالعان ارال تىكةنى مةن ارال ساقالدىسى ساقتالىپ قالعان .

بةكتاۋ اتا تاۋ جوتاسى

مىڭداعان مةتردةن استام بيىكتىككة بةكتاۋ اتا قىزعىلت شىڭ - سولتۇستىك بالقاش ءوڭىرىنىڭ وازيسى كوتةرىلىپ جاتىر . اشىق كۇنى جۇزدةگةن شاقىرىپنان كورۋگة بولادى، سوندىقتان ونى بالقاش ءوڭىرىنىڭ بةلگىسى دةپ اتايدى . بةكتاۋ اتا تاۋ جوباسى الاڭى بويىنشا شاعىن (4000 گا)، ءبىراق وعان جارتاستار، شاتقالداردىڭ كوپتةگةن ءتۇرلةرى كىرگةن . ۇڭگىرگة كۇندىزگى ساۋلة الىسقا تۇسةدى جانة سپةلوةلوگتار بۇنداي ۇڭگىرلةردى گروت نةمةسة «شىنى ۇڭگىرلةر» دةپ اتايدى . بۇل ادةمىلىگى بويىنشا سيرةك كةزدةسةتىن جول، ۇڭگىر كىرةبةرىسىندة قۇلاما قۇزدار ورتاسىندا ورنالاسقان . وسى شولةيتتى ورىنداردا كةزدةسة بةرمةيتىن وسىمدىكتةر كوپ . تاۋ ۇڭگىرىنىڭ قويناۋىندا سۇر تاۋ حرۋستالى ماريون، سيرةك كةزدةسةتىن مينةرال پةزوكۆارتس كةزدةسةدى . جةلدةنۋدىڭ مىڭداعان جىلدىق پروتسةسى گرانيتتى بۇزىپ، ولار بةرىلگةن جةردة كوڭىلگة قونبايتىن سيپاتقا ةنگةن . ولار سولاي دةپ تة اتالادى - «ساڭىراۋقۇلاق»، «ساندىق»، «تاسباقا»، «ءۇش تىستى» . تاعى ءبىر بةدةرى «سارى قۇلجا» - سارى ارقار دةپ اتالعان .

كونة ةسكةرتكىشتةر مةن قورعاندار

ولاردىڭ كورشىلىگى ساقتالعان، وسى وڭىرلةردة كةزىندة قايناپ جاتقان ءومىر تاريحىن جاسىرىپ جاتقان شىعار . سارىارقادا مةملةكةتتىك قورعانىسقا وبلىستىڭ ءتۇرلى اۋداندارىندا ورنالاسقان 88 ارحةولوگيالىق ةسكةرتكىشتةر قابىلدانعان . ولاردىڭ ىشىندة اقتاستى قورعانى، دةرمةن تۇراعى، ايداعارلى ۇڭگىرى مةن قىلىش قورعانى . وبلىستا XVIII عاسىردىڭ تابىنۋ ارحيتةكتۋراسىنىڭ قىزىقتى ۇلگىسى اق بةكةت مازارى بولىپ تابىلادى . مازار وزىمةن كيىز ءۇي تارىزدى دوڭگةلةك قۇرىلىمدى بىلدىرةدى . شون (XVIII عاسىر)، قىلىش جانة احمةتجان (XIX-عاسىر) مازارلارىنان دا ءوزىندىك سۇلۋلىق ةسةدى . ولاردى دايىنداۋ ءۇشىن كىرپىشتةردىڭ 80 ءتۇرلى نىسانى، ءتۇرلى ءتۇس پةن رةڭكتى قولدانىلعانى قىزىقتى . ولاردى جاساۋ ءۇشىن تةك ساپاسى جوعارى لاي مةن تورسىققا قۇيىپ اتپةن تاسىعان بۇلاق سۋىن پايدالانعان .

جەر جاناتتى !!!
     {مەنىڭ ەلىم ، مەنىڭ جەرىم} دەسە دەگەندەي

پا،پا ،كەرەمەت جولداما بىلمەيتىندەر كورسىن قازاقتىڭ دالاسىن! راحىمەت!

وزىڭدە ءبىرتالايىن ارالاعان شىعارسىڭ ابەكە؟